Mescid-i Aksâ iç avlusunu çevreleyen yapılar
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, MİMARLIK ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ABDURRAHMAN ŞİŞMAN
Danışman: Nuran Pılehvarıan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Tarih boyunca, pek çok medeniyet ve devlete ev sahipliği yapan Kudüs şehri, dinî, siyasi ve kültürel açıdan da en önemli merkezlerden biri olarak kabul edilmektedir. Özellikle İslam mimarisi dikkate alındığında Kudüs'ün çekirdeğinde yer alan Mescid-i Aksâ, Kudüs'ün fethinden sonra ilk ve en önemli örnekleri bünyesinde barındırma niteliği ile her zaman cazibesini korumuştur. Hz. Ömer dönemindeki fetihten sonra başlayan mimari hareketlilik Emeviler'in Şam bölgesini merkez hâline getirmesi ve Kudüs'e ayrı bir önem atfetmesi ile Kubbetüs-Sahra ve Kıble Mescidi gibi önemli yapıların inşa edilmesine zemin oluşturmuş ve bu şekilde Kudüs, İslam mimarlığı açısından ilkleri bünyesinde barındıran şaheserlere kavuşmuştur. Tekrar eden Haçlı seferleri sonrasında sırasıyla Eyyûbî, Memlük ve Osmanlı Devleti Kudüs'te hâkimiyet kurmuştur. Osmanlı Devleti, hâkimiyeti altına aldığı pek çok merkezde olduğu gibi Kudüs ve Mescid-i Aksâ'da da çok sayıda mimari eser ortaya koymuştur. Yaptığı tamirlere ilaveten mescit, tekke, çeşme gibi eserler yaptırmıştır. Bu yapılar arasında bulunan ve Mescid-i Aksâ iç avlusunu çevreleyen yapılar adet bakımından Osmanlı döneminde inşa edilen en yüksek orana sahip yapı türü olması ile dikkat çekmektedir. Sayısı 15 olarak tespit edilen bu yapıların tümü Mescid-i Aksâ'da, Kubbetü's-Sahra'nın üzerinde yer aldığı yükseltilmiş platform çeperinde yer almaktadır. Neredeyse tümü iki katlı, iç mekânları tek ya da birden fazla oda şeklinde kurgulanmıştır. Literatürde yer alan bazı kaynaklarda bu yapılar halvet başlığı altında sınıflandırılmaktadır. Ancak Osmanlı mimarlık tarihi literatüründe halvet kavramı daha çok halvethane ile özdeşleşmiş olarak tarikat yapıları ile gündeme gelmektedir. Mescid-i Aksâ iç avlusunu çevreleyen bu yapıların boyutları, sayısı, özelleşmiş işlevleri ve ayrıca tekil hücrelerin bir merkez etrafında yerleştirilmiş bulunmaları, onları sadece halvethane olarak tanımlamayı güçleştirmektedir. Bu tezde tümü Osmanlı döneminde inşa edilmiş bu yapıların mimari özellikleri, vakfiyelerinde ve sicil kayıtlarında yer alan asli işlevleri ve banileri incelenerek tipolojik, işlevsel ve tarihî yönleri tespit edilmeye, Osmanlı mimarlığındaki diğer yapı türleri ile mukayese edilerek özgün ve benzer nitelikleri ortaya konulmaya çalışılmıştır.