Yapay Zekâ ile Üretilen TV Reklamlarında İzleyici Kabulünün Belirleyicileri: Algılanan Özgünlük, Eş-Üretim Uyumu ve Rahatsızlık Algısının Rolü
Sağlam M. H., Demirel H.(Yürütücü), Şahin A.(Yürütücü)
TÜBİTAK Projesi, 2209-A - Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı, 2026 - 2027
- Proje Türü: TÜBİTAK Projesi
- Destek Programı: 2209-A - Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı
- Başlama Tarihi: Mayıs 2026
- Bitiş Tarihi: Mayıs 2027
Proje Özeti
Yapay zekâ destekli reklamcılığın yükselişi, reklam
üretiminde insan yaratıcılığı ile algoritmik üretimin sınırlarını yeniden
tanımlamakta; izleyicinin bu içeriklere duyduğu güven, özgünlük ve kabul
düzeyini anlamayı stratejik bir gereklilik hâline getirmektedir. Bu proje,
yapay zekâ ile üretilmiş televizyon reklamlarında izleyici kabulünü belirleyen
psikolojik mekanizmaları açıklamayı ve bu süreçte etkili olan algısal
değişkenleri nedensel bir model aracılığıyla test etmeyi amaçlamaktadır.
Model üç temel öncüle dayanmaktadır: algılanan
özgünlük, AI–insan eş-üretim uyumu ve algılanan rahatsızlık (eeriness).
Algılanan özgünlük, izleyicinin reklamı markanın kimliğiyle tutarlı, dürüst ve
sahici bulma derecesidir; güven ve inandırıcılığın temel kaynağını oluşturur.
AI–insan eş-üretim uyumu, yapay zekâ çıktısı ile insan yaratıcılığının ne
ölçüde tamamlayıcı biçimde birleştiğini ifade eder ve izleyicide kalite ile
etik denetim algısını güçlendirir. Algılanan rahatsızlık ise yapay yüz, ses
veya sahne öğelerinin doğal bulunmaması sonucu oluşan yabancılaşma ve
tedirginlik hissidir; literatüründe yaygınca belirtildiği gibi kabulü
zayıflatan bilişsel bir tetikleyicidir.
Bu üç algının, reklama yönelik tutum aracılığıyla
kabul etme isteği (willingness to accept) üzerindeki dolaylı etkileri test
edilecek; ayrıca tüketici yenilikçiliği değişkeninin bu ilişkilerdeki
düzenleyici rolü incelenecektir. Yenilikçiliği yüksek bireylerin özgünlük ve
uyum algılarından daha fazla etkilenmesi, rahatsızlık hissine ise daha dirençli
tepki vermesi beklenmektedir.
Araştırma, nicel ve açıklayıcı-betimsel tekli
kesitsel tasarımda sahiptir. Konu dolayısıyla projenin kapsamı Türkiye’de
yaşayan, son üç ayda TV veya bağlı TV içeriği izlemiş en az 450 tüketici
oluşturacaktır. Amaçlı örnekleme yöntemi kullanılacak ce örneklemden çevrim içi
ve yüz yüze anketle veri toplanacaktır.
Katılımcılara yapay zekâ ile üretilmiş kısa reklam vinyetleri gösterilecek;
ardından 7’li Likert ölçeklerle algı, tutum ve kabul değişkenleri ölçülecektir.
Ölçekler literatürde yer alan geçerli araçlardan uyarlanacak; çeviri-geri
çeviri, uzman değerlendirmesi, pilot uygulama ve güvenilirlik analizleri (α ve
CR ≥ .80; AVE ≥ .50) yapılacaktır. Veri analizi, aracılık ve düzenleyicilik
etkilerini test etmeye uygun olan PLS-SEM yöntemiyle gerçekleştirilecektir.
Projenin yaygın etkisi, bilimsel çıktılardan öteye geçerek medya okuryazarlığı, yapay zekâ farkındalığı ve etik reklamcılık kültürüne katkı sunmayı hedefler. Bulgular, düzenleyici kurumlar ve reklam sektörüne şeffaflık, etik ifşa ve insan–yapay zekâ işbirliği konularında kanıta dayalı rehberlik sağlayacaktır. Çalışmanın sonuçları, en az ESCI kapsamında taranan bir uluslararası dergide makale ve bir uluslararası sosyal bilimler kongresinde bildiri olarak yayımlanarak uluslararası akademik dolaşıma kazandırılacaktır. Böylece proje, bilimsel ve toplumsal düzeyde etik, güvenilir ve insan merkezli bir reklam ekosisteminin gelişimine katkı sağlayacaktır.