‘Kirli’ ve ‘Temiz’ Endüstriyel Bağlamlarda Kurumsal Atalet, Yok Oluş ve Alternatif Yörüngeler: Türk ve Alman Söküm Endüstrilerinin Karşılaştırmalı Analizi
Doktora Sonrası Araştırma Programı Projesi, 2026 - 2027
- Proje Türü: Doktora Sonrası Araştırma Programı Projesi
- Başlama Tarihi: Temmuz 2026
- Bitiş Tarihi: Mart 2027
Proje Özeti
Son yıllarda ekonomik coğrafyada gelişen ilişkisel kurum yaklaşımı (İKY), kurumları aktörler arasındaki karşılıklı beklentiler, yaptırımlar ve etkileşimler sonucunda oluşan yerleşik davranış örüntüleri olarak kavramsallaştırmaktadır. Bu yaklaşım doğrultusunda geliştirilen çalışmalar, kurumsal bağlamı düzenlemeler (makro düzeyde), kurumlar (mezo düzeyde) ve organizasyonların (mikro düzeyde) çok ölçekli etkileşimleri üzerinden açıklamakta; kurumsal değişimi ise morfoz/yapısal değişim (morphosis), sürüklenme/işlevsel değişim (drift) ve başkalaşım/hem yapısal hem de işlevsel değişim (transformation) gibi süreçler çerçevesinde analiz etmektedir. Bununla birlikte mevcut literatür, ağırlıklı olarak güçlü düzenleyici çerçevelere sahip, çevre ile iş sağlığı ve güvenliği (İSG) açısından görece düşük riskli ‘temiz’ endüstrilere odaklanmıştır. Bu nedenle kurumsal evrim çoğunlukla artırımlı kurumsal değişim (incremental institutional change) üzerinden açıklanmış; zayıf düzenleyici çerçeveler, yüksek çevresel riskler ve ciddi İSG sorunlarıyla karakterize edilen ‘kirli’ endüstrilerdeki kurumsal dinamikler ise henüz yeterince incelenmemiştir. Bu çalışma, İKY’yi kirli endüstriyel bağlamlara genişleterek söz konusu boşluğu ele almaktadır. Çalışma, bu tür bağlamlarda kurumlar, düzenlemeler ve organizasyonlar arasındaki etkileşimlerin her zaman kurumsal değişim üretmeyebileceğinden hareketle, alternatif kurumsal yörüngeler ortaya çıkıp çıkmadığını incelemeyi hedeflemektedir. Bu kapsamda araştırma, sırasıyla Türk (OSTİM/Ankara) ömrünü tamamlamış araç söküm (ÖTA) ve (Aliağa/İzmir) gemi söküm endüstrilerinden elde edilen bulgulara dayanan kurumsal atalet (institutional stasis) ve kurumsal yok oluş (institutional disappearance) kavramlarını da tartışmaya açmaktadır. Kurumsal atalet, düzenleyici müdahalelerin kurumsal bağlamda kayda değer bir dönüşüm yaratamadığı ve mevcut kurumların yerleşik beklentiler ile rutinler aracılığıyla yeniden üretildiği süreçleri ifade ederken; kurumsal yok oluş ise değişen düzenleyici koşulların kurumların varlığını sürdürebilme kapasitesini ortadan kaldırdığı süreçlere işaret etmektedir.
Araştırmanın temel amacı, kurumsal yörüngelerin -atalet, yok oluş, değişim veya alternatif yörüngeler- kirli ve temiz endüstriyel bağlamlarda nasıl ortaya çıktığını karşılaştırmalı olarak incelemektir. Bu doğrultuda çalışma, Türkiye ve Almanya’daki gemi söküm ile ÖTA söküm endüstrilerini karşılaştırmalı bir araştırma tasarımı çerçevesinde analiz edecektir. Alman örnekleri, güçlü düzenleyici çerçeveler, yüksek düzeyde kurumsallaşmış çevre ve İSG standartları ile sıkı denetim mekanizmaları nedeniyle seçilmiştir. Araştırma kapsamında Almanya’da Emden, Bremerhaven ve Wilhelmshaven’daki gemi söküm faaliyetleri ile Bavyera bölgesindeki (Freimann, Milbertshofen-Am Hart, Neuaubing/Aubing ve Garching bei München) ÖTA söküm faaliyetleri incelenerek, bu bağlamların Türkiye örneklerinden kurumlar ve kurumsal yörüngeler açısından hangi yönleriyle farklılaştığı analiz edilecektir. Araştırmanın temel sorusu, farklı düzenleyici koşullar ve risk profillerinin kurumsal atalet, yok oluş, değişim veya alternatif kurumsal yörüngelerin ortaya çıkışını hangi mekanizmalar üzerinden şekillendirdiğidir.
Yöntemsel olarak çalışma, düzenleyici çerçevelerin doküman analizini, farklı ölçeklerdeki aktörlerle gerçekleştirilecek yarı yapılandırılmış görüşmelerin tematik analiziyle birleştiren nitel bir araştırma tasarımına dayanmaktadır. Bu kapsamda söküm firmaları, aracı firmalar, endüstri ile ilişkili geri dönüşüm firmaları, teknik uzmanlar, kamu kurumları, birlik/oda/STK temsilcileri ve araştırmacılarla görüşmeler gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Analitik tutarlılığı sağlamak amacıyla, Alman örneklerine de Türk örnekleriyle aynı kavramsal ve yöntemsel çerçeve uygulanacaktır. Araştırma sürecinde saha erişimi, mevcut akademik ağlar ve kurumsal bağlantılar aracılığıyla sağlanacaktır. Özellikle LMU Münih bünyesindeki akademik bağlantılar, Almanya’daki endüstri aktörlerine ve araştırma ağlarına erişimi kolaylaştıracaktır.