Akademik Veri Yönetim Sistemi
Şimşek Franci G. (Yürütücü), Demirsar Arlı V. B., Kaya Ş.
TÜBİTAK Projesi, 1001 - Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı, 2024 - 2026
Son yıllarda uygulanan yönetmelikler gereği, kazı buluntularının laboratuvar ortamında, tahribatlı yöntemlerle analizleri kısıtlanmaktadır. Bu nedenle, Arkeometrik çalışmaların önemli bir kısmını oluşturan seramik eserler bütünlükleri bozulmadan, yerinde, tahribatsız yöntemlerle analiz edilmelidirler. Yerinde (in situ) analize imkan veren bu yöntemler, laboratuvar ortamında kullanılan cihazlara göre çok daha hızlı sonuç verdiğinden, farklı üretim dönemlerini ve atölyelerini tespit edebilmek için istatiksel çalışmaya imkan verecek kadar çok örnek incelenebilir. İkili ve üçlü saçılım grafikleri, hiyerarşik kümeleme analizi (dendrogram) ve temel bileşenler analizi (principal component analysis-PCA) başlıca istatistiki veri analiz metotlarıdır.
Bu projede İznik Çini Fırınları Kazısından çıkarılan çini grupları tahribatsız olarak el tipi X-ışınları floresansı (pXRF), Raman ve stereo/dijital mikroskop ile incelenecektir. İznik’teki kazı çalışmaları, 1984 yılından itibaren düzenli olarak sürmekte ve Belediye Hamamı olarak da bilinen II. Murat Hamamı’nın doğusunda Roma ve Bizans dönemlerine ait yapı kalıntıları ve Osmanlı döneminde faaliyet gösterdiği tespit edilen çini atölyeleri açığa çıkarılmaktadır. İznik çinilerinin en görkemli örneklerinin üretildiği bu atölyelerde yapılan kazı çalışmalarında bugüne kadar 15-17. yüzyıllara tarihlenen dokuz fırın ortaya çıkarılarak koruma altına alınmıştır.
Proje kapsamında çalışılacak birinci grup, başlıca kırmızı, yeşil, firuze ve mavinin farklı tonlarının denendiği sır altı boyalı çini parçalarını kapsamaktadır. Ton farklılıklarının, boya ham maddesinden mi, sır farklılığından mı kaynaklandığı tespit edilecektir. Benzer çinilerin, Tekfur Sarayı Kazılarında da ele geçirilmesi, İznik’te kullanılan boya ve sır ham maddelerinin seramik ustalarıyla birlikte Tekfur Sarayı’na götürülüp götürülmediği sorusunu doğurmuştur. Bu örneklerdeki hamur, sır ve boya bileşimlerinin kıyaslanması, benzer ve farklı üretim gruplarını, dolayısıyla farklı atölyeleri belirleyecektir. İkinci grubu oluşturan çiniler ise sır altı mavi-beyaz dekorlu çinilerdir. Özellikle dekor renklerinden dolayı Kütahya üretimi olarak da tasnif edilebilen bu çinilerin çalışılması İznik-Kütahya üretimi karmaşasının önüne geçecektir.
Çini örnekleri, herhangi bir kesit alma işlemi uygulanmadan, yan yüzeylerinden, sır, boya, astar (varsa) ve hamur katmanlarını gösterecek şekilde stereo veya dijital mikroskop ile görüntüleneceklerdir. Ardından, sır, hamur ve boyaların kimyasal bileşimlerindeki majör, minör ve eser elementlerinin yüzde miktarları taşınabilir XRF cihazı ile tespit edilecektir. Konfokal Raman mikroskobu ve/veya taşınabilir Raman cihazı ile her bir çininin sırının parmak izi saptanacak ve parmak izi parametrelerinden sırın kimyasal bileşimlerinin Raman spektrumlarına etkisi incelenecektir. Sır altı dekorda kullanılan başlıca mavi, kırmızı, firuze, yeşil gibi farklı renklerde kullanılan pigmentler Raman ölçümleri ile belirlenecektir. Raman ve pXRF cihazından elde edilecek veriler istatiksel olarak değerlendirilerek yorumlanacaktır.
Özellikle seramik sırlarının karakterizasyonu, deneyim ve uzmanlık gerektiren bir konudur. Ülkemizde son yıllarda alanda yapılan araştırmalarda pXRF cihazı sınırlı sayıdaki araştırmacı tarafından kullanılmaya başlanmıştır. Sırların Raman analizinde elde edilen amorf yapıdaki Si-O bantlarının çözümlenmesi ve sır parametrelerinin hesaplanması konusunda halen bilgi eksikliği mevcuttur. Bu projedeki çalışmalar ile bir el metodoloji kitabı hazırlanması hedeflenmektedir. Bu sayede, araştırmacılar doğru Raman parametreleri ile sır analizlerini yapabilecek ve sonrasında da spektrumları çözümleyebileceklerdir. Türkiye’deki arkeometrik çalışmalarda sonuçların istatiksel olarak yorumlanması konusunda da eksiklikler vardır. Yine bu proje ile, seramiklerin gruplandırılmasında kullanılabilecek istatistiki yöntemler bu metodoloji kitabında paylaşılacaktır.