Canlı Alışveriş Platformlarında Dijital Yorgunluk, Algoritmik Farkındalık ve Algılanan Gözetimin Gizlilik Sinizmi ve Kullanıcı Davranışlarına Etkisi

Özet

Bu araştırma, canlı alışveriş platformlarında içerik yorgunluğu, algılanan gözetim ve algoritmik farkındalığın gizlilik sinizmini nasıl artırdığını ve bu sinik tutumun etkileşim katılımındaki düşüş ile kullanımı sonlandırma niyetine nasıl dönüştüğünü sınayan bütüncül bir modeli test etmeyi amaçlar. Bilimsel nitelik bakımından çalışma, dijital tükenmişlik, gizlilik paradoksu ve algoritmik farkındalık literatürlerini tek bir nedensel çerçevede birleştirerek kullanıcı güveninin aşınma dinamiklerini görünür kılar; canlı alışveriş bağlamında söz konusu değişkenlerin birlikte çalıştığı yolu kuramsal ve ampirik olarak açıklar. Bu kombinasyon, kullanıcı deneyimi ve dijital etik tartışmalarına ölçülebilir kanıt sunar ve algoritmik şeffaflık, adalet ve hesap verebilirlik tartışmalarını tüketici davranışı sonuçlarıyla ilişkilendirir. Yöntem olarak kesitsel nicel tasarım izlenecektir. Evreni TikTok Live, Instagram Live ve YouTube Live Commerce gibi ortamlarda canlı alışveriş özelliğini son altı ayda kullanan bireyler oluşturacaktır. Amaçlı ve kolayda örnekleme ile en az 300 geçerli gözlem hedeflenmektedir. Ölçümler beşli Likert ölçeğiyle yapılacak; içerik yorgunluğu, algılanan gözetim, algoritmik farkındalık, gizlilik sinizmi, etkileşim katılımı düşüşü ve kullanımı sonlandırma niyeti için literatürden uyarlanmış maddeler uzman görüşü ve pilotlarla gözden geçirilecektir. Ölçüm modelinde güvenirlik (Cronbach alfa, bileşik güvenirlik) ve geçerlilik (AVE, Fornell Larcker, ayrışma) eşikleri raporlanacak; yapısal model SmartPLS ile tahmin edilerek yol katsayılarının anlamlılığı bootstrap ile değerlendirilecektir. Kestirimsel doğrulama ve karşılaştırmalı hata metrikleriyle modelin öngörü performansı ayrıca değerlendirilecektir. Etik onay, gönüllü katılım ve anonimleştirme ilkeleri veri toplama öncesinde güvence altına alınacaktır. Proje yönetimi Haziran ile Kasım 2026 arasında ardışık aşamalarla yürütülecektir: kuramsal çerçevenin netleştirilmesi ve ölçek uyarlamaları, etik başvuru ve sınırlı pilot, genişletilmiş pilot ve madde iyileştirme, ana veri toplama, veri temizleme ve ön analizler, PLS SEM ile hipotez testleri, bulguların yorumlanması ve raporlama. Başarı ölçütleri örneklem hedefinin tutturulması, güvenirlik ve geçerlilik eşiklerinin sağlanması ve kabul edilebilir uyum ile kestirim göstergelerinin elde edilmesidir. Risk yönetiminde düşük yanıt oranına karşı çok kanallı dağıtım, veri kalitesi sorunlarına karşı zorunlu alanlar ve atlama mantığı, yazılım arızalarına karşı düzenli yedekleme ve alternatif analiz yazılımları, olası etik gecikmelere karşı takvim esnekliği ve veri güvenliği için anonimleştirme ve yetkilendirilmiş erişim önlemleri devrededir. Kurumsal bilişim laboratuvarı, lisanslı yazılımlar, yüksek donanımlı bilgisayarlar ve bulut depolama altyapı desteği sağlar. Yaygın etki olarak bulguların uluslararası bir etkinlikte sunulması ve hakemli bir dergide yayımlanması hedeflenir. Oluşturulacak anonim veri seti, Türkiye örnekleminde canlı alışveriş kullanıcı deneyimine ilişkin erken nicel kanıt sunacak; platformların algoritmik şeffaflığı ve kullanıcı refahını gözeten tasarım ilkeleri için uygulanabilir çıkarımlar sağlayacaktır. Proje çıktıları kurum içi seminerle paydaşlara aktarılacak, öğrenci araştırmacının yöntem ve veri analitiği yetkinliklerini güçlendirecek ve yeni ulusal ile uluslararası proje başvurularına zemin oluşturacaktır.