Ders Kitaplarının İletişimsel Yetkinlik Geliştirmesine Yönelik Değerlendirilmesine İlişkin Bir Kontrol Listesi Geliştirme: D-AOBM Temelli Bir Çerçeve

Tez Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi - Cerrahpaşa, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yabancı Diller Eğitimi Bölümü, Türkiye

Tez Danışmanı: Serap Önen

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: İngilizce

Özet:

Bu çalışma, İngilizce ders kitaplarının iletişimsel dil yetkinliklerinin gelişimini ne ölçüde desteklediğini değerlendirmek için kuramsal temelli bir kontrol listesi geliştirmeyi amaçlamıştır. Yabancı dil eğitiminin temel hedefi, öğrenenlerin yalnızca dil bilgisi kurallarını, sözcükleri veya sesletimi doğru kullanmalarını sağlamak değil, gerçek yaşam bağlamlarında anlamlı, uygun ve etkili iletişim kurabilmelerini desteklemektir. Bu nedenle dil eğitimi, dilsel doğruluğun yanı sıra toplumsal bağlama uygunluk, kültürel duyarlılık, söylem düzenleme, işlevsel ve iletişimsel amaçlara göre dili kullanımı gibi çok boyutlu yeterlikleri kapsamaktadır. Çalışma bu noktadan hareketle iletişimsel dil yetkinliğini dilsel, toplumdilbilimsel ve edimbilimsel yetkinliklerin bir araya geldiği bütüncül bir yapı olarak ele almaktadır. Çalışmanın çıkış noktalarından biri ders kitaplarının yabancı dil sınıflarında hâlâ en yaygın ve belirleyici öğretim materyali olmasıdır. Ders kitapları çoğunlukla yalnızca yardımcı kaynak değil, aynı zamanda öğretim programı işlevi de görmektedir. Öğretmenlerin sınıfta hangi dil girdilerini sunacağı, hangi etkinliklerin yapılacağı, öğrenenlerin hangi etkileşim türleriyle karşılaşacağı ve hangi iletişimsel çıktılara yönlendirileceği çoğunlukla ders kitapları tarafından şekillendirilmektedir. Bu nedenle ders kitaplarının iletişimsel amaçlarla ne kadar uyumlu olduğu sistematik biçimde değerlendirilmelidir. Ancak ders kitabı değerlendirmesine yönelik alanyazında çok sayıda kontrol listesi bulunmasına rağmen, bunların önemli bir kısmı ya genel ders kitabı niteliklerine odaklanmakta ya da iletişimsel yetkinliğinin sözcük bilgisi, sesletim, kültür veya toplumdilbilimsel özellikleri gibi yalnızca belirli bir boyutunu incelemektedir. Bu durum, iletişimsel dil yetkinliğini bütüncül bir yapı olarak değerlendirmeyi güçleştirmektedir. Bu boşluğu gidermek amacıyla çalışmada İletişimsel Dil Yetkinliği Kontrol Listesi adlı ölçme aracı geliştirilmiştir. Bu ölçme aracının kuramsal temeli D-AOBM’ye dayanmaktadır. D AOBM, iletişimsel dil yetkinliklerini üç temel alanda ele alır. Bu alanlar dilsel yetkinlik, toplumdilbilimsel yetkinlik ve edimbilimsel yetkinliktir. Bu çalışmada geliştirilen kontrol listesi de aynı üçlü yapı üzerine kurulmuştur. Dilsel yetkinlik; sözcüksel, dil bilgisel, anlamsal, sesbilimsel, yazımsal ve söyleyişsel boyutları kapsamaktadır. Toplumdilbilimsel yetkinlik; sosyal ilişkilerde dilsel belirleyiciler, nezaket kuralları, halk bilgeliği ifadeleri, kesit dil farklılıkları, lehçe ve ağız, kültürel özellikler ve kapsayıcılık boyutlarıyla ele alınmıştır. Edimbilimsel yetkinlik ise söylem yetkinliği, işlevsel yetkinlik ve tasarım yetkinliği alt boyutlarını içermektedir. Böylece çalışma, ders kitaplarının iletişimsel dil yetkinliğine katkısını yalnızca biçimsel dil unsurları açısından değil, dilin toplumsal, kültürel, işlevsel ve söylemsel kullanımı açısından da değerlendirmeyi hedeflemektedir. Araştırmada üç temel soru yanıtlanmıştır. İlk olarak, D-AOBM’den ve önceki ders kitabı değerlendirme kontrol listelerinden elde edilen kanıtların İngilizce ders kitaplarının iletişimsel dil yetkinliğini destekleme düzeyini değerlendirmek için gözlemlenebilir ölçütlere nasıl dönüştürülebileceği incelenmiştir. İkinci olarak, bu ölçütlere göre hazırlanan bir taslak kontrol listesi için uzman incelemesi yoluyla ne tür geçerlik kanıtları elde edilebileceği araştırılmıştır. Bu kapsamda maddelerin içerik ve yüz geçerliğinin uzman değerlendirmeleri ve yorumlarına dayalı olarak iyileştirilmesi ele alınmıştır. Üçüncü olarak ise geçerliği sağlanmış kontrol listesinin saha uygulaması sonucunda güvenirliğine ilişkin ne tür kanıtlar elde edildiği incelenmiş; iç tutarlılık ve değerlendiriciler arası güvenirlik analizleri yapılmıştır. Yöntem bakımından çalışma, araç geliştirme araştırmaları için uygun olan keşfedici sıralı karma yöntem desenine göre yürütülmüştür. İlk aşamada D-AOBM’nin kavramsal çerçevesi, D-AOBM Tamamlayıcı Cilt’te yer alan tanımlayıcı ölçekler ve daha önce hazırlanmış 14 ders kitabı değerlendirme kontrol listesi tümdengelimsel içerik analizi yoluyla incelenmiştir. Bu belgelerden elde edilen veriler, iletişimsel dil yetkinliğiyle ilişkili gözlemlenebilir madde adaylarına dönüştürülmüştür. Başlangıçta 490 maddelik geniş bir madde havuzu oluşturulmuştur. Daha sonra maddeler yapı ile ilişkisi, açıklığı, gözlemlenebilirliği, tekrar içerip içermemesi, iki ayrı odağı aynı anda ölçüp ölçmemesi, teknik karmaşıklığı ve ders kitabı değerlendirmesine uygunluğu açısından elenmiş, birleştirilmiş veya yeniden yazılmıştır. Bu süreç sonucunda 109 maddelik bir taslak kontrol listesi oluşturulmuştur. Taslak kontrol listesi beşli Likert tipi bir derecelendirme ölçeğiyle yapılandırılmıştır. Kontrol listesi yalnızca maddelerden oluşmamış; giriş bölümü, değerlendirici ve ders kitabı bilgileri, kullanım yönergeleri, ana değerlendirme bölümü, her ana kategori için isteğe bağlı yorum alanları ve puan yorumlama kılavuzu ile tamamlanmıştır. Bu yapı, değerlendiricilerin yalnızca sayısal puan vermesini değil, gerektiğinde nitel gözlemlerle değerlendirmeyi desteklemesini de mümkün kılmaktadır. Nihai sürümde kontrol listesi 101 maddeden oluşmuştur. Bu maddelerin 48’i dilsel yetkinlik, 32’si toplumdilbilimsel yetkinlik ve 21’i edimbilimsel yetkinlik altında düzenlenmiştir. Kontrol listesinde toplamda üç ana kategori ve 16 alt kategori bulunmaktadır. Geçerlik sürecinde 10 uzmandan oluşan bir akademik panel taslak kontrol listesini değerlendirmiştir. Uzmanlar; D-AOBM, iletişimsel dil yetkinliği, materyal geliştirme ve değerlendirme, ders kitapları, ölçme ve değerlendirme, toplumdilbilim, edimbilim, söylem çözümlemesi, kültürlerarasılık, öğretim programı ve öğretmen eğitimi gibi alanlarda deneyimli ve çeşitli üniversitelerin İngiliz Dili Eğitimi programlarında görev yapmakta olan akademisyenlerden oluşmuştur. Uzmanlardan maddeleri ilgililik, açıklık ve anlaşılabilirlik bakımından değerlendirmeleri istenmiştir. İçerik geçerliği için I-CVI, S-CVI/Ave ve S-CVI/UA değerleri; yüz geçerliği için ise I-FVI, S-FVI/Ave ve S-FVI/UA değerleri hesaplanmıştır. Sonuçlar, 109 maddenin tamamının en az kabul edilebilir eşik olan 0.80 değerini karşıladığını göstermiştir. Genel kontrol listesi için S-CVI/Ave değeri 0.955 olarak bulunmuş, bu da uzmanların maddeleri yapı açısından yüksek düzeyde ilgili gördüğünü göstermiştir. Yüz geçerliliği ile bağlantılı olarak sonuçlar açıklık ve anlaşılabilirlik bakımından da güçlüdür. Hiçbir madde 0.80 eşik değerinin altına düşmemiştir. Bununla birlikte bazı maddeler sınırda kabul edilebilir değerler aldığı için daha ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Uzman yorumları özellikle ifade açıklığı, terim tutarlılığı, madde örtüşmesi, yerleştirme sorunları ve bazı boşlukların giderilmesi konularında yol gösterici olmuştur. Bu doğrultuda bazı maddeler sadeleştirilmiş, bazılarına örnekler eklenmiş, bazı ifadeler daha gözlemlenebilir hâle getirilmiş ve tekrarlı görülen maddeler birleştirilmiştir. Nicel sonuçlara dayalı olarak hiçbir madde doğrudan silinmemiş olsa da uzman yorumları, kontrol listesinin uygulama öncesi daha işlevsel ve tutarlı bir yapıya kavuşmasını sağlamıştır. Güvenirlik kanıtı elde etmek amacıyla güvenirlik çalışması sonrası güncellenen kontrol listesi dört araştırma görevlisi ve dört öğretim görevlisinden oluşan sekiz değerlendirici tarafından bir İngilizce öğrenci kitabı üzerinde uygulanmıştır. Bu kapsamda Macmillan Education tarafından yayınlanan Gateway to the World kitabının B1 seviyesindeki öğrenci kitabı ele alınmıştır. İç tutarlılık Cronbach α katsayısı ile, değerlendiriciler arası güvenirlik ise ICC(2, k) modeliyle analiz edilmiştir. Bulgular, kontrol listesinin genelinde yüksek güvenirlik sağlandığını göstermektedir. Genel Cronbach α değeri 0.930 olarak bulunmuş ve bu değer mükemmel iç tutarlılığa işaret etmiştir. Kategori düzeyinde dilsel yetkinlik için alfa değeri 0.720, toplumdilbilimsel yetkinlik için 0.886 ve edimbilimsel yetkinlik için 0.946 olarak hesaplanmıştır. Dilsel yetkinlik kategorisindeki görece daha düşük değer, bu bölümün altı birbirinden farklı alt boyutu kapsayan daha heterojen yapısıyla açıklanmıştır. Değerlendiriciler arası güvenirlik sonuçları da kontrol listesinin araştırma bağlamında tutarlı puanlar üretebildiğini göstermiştir. Genel ICC(2, k) değeri 0.906 olarak bulunmuştur. Dilsel yetkinlik için 0.911, toplumdilbilimsel yetkinlik için 0.920 ve edimbilimsel yetkinlik için 0.765 değerleri elde edilmiştir. İlk iki kategori mükemmel, edimbilimsel yetkinlik ise iyi düzeyde güvenirlik göstermiştir. Edimbilimsel yetkinlikteki görece düşük değer, bu alanın kavramsal olarak daha karmaşık ve yorumlamaya daha açık olmasından kaynaklanmış olabilir. Bununla birlikte genel sonuçlar, kontrol listesinin eğitim araştırmaları ve materyal değerlendirme çalışmaları için güvenilir bir araç olduğunu desteklemektedir. Çalışmanın kuramsal katkısı, D-AOBM’nin iletişimsel dil yetkinlikleri modelini gözlemlenebilir ders kitabı değerlendirme ölçütlerine dönüştürmesidir. Önceki araçların çoğu ya genel materyal niteliğine ya da iletişimsel dil yetkinliğinin sınırlı bir boyutuna odaklanırken, çalışmada geliştirilen kontrol listesi üç temel yetkinlik alanını aynı araç içinde bütüncül biçimde işlemektedir. Ayrıca kültürel özellikler ve kapsayıcılık gibi alanyazında sıkça vurgulanan fakat D-AOBM’nin ana alt kategorileri arasında ayrı başlık olarak yer almayan unsurların toplumdilbilimsel yetkinlik altında destekleyici alt kategoriler olarak dâhil edilmesi, kontrol listesinin ders kitabı değerlendirme alanyazınıyla bağını güçlendirmiştir. Çalışma aynı zamanda uygulamalı dilbilim ve İngiliz dili eğitimi alanlarında geçerlik ve güvenirlik kanıtlarına dayalı araç geliştirme süreçleri için yinelenebilir bir model sunmaktadır. Uygulama açısından geliştirilen ölçme aracı, araştırmacılar, öğretmen eğitimcileri, kurumlar, program koordinatörleri, materyal geliştiriciler ve öğretim programı tasarımcıları için yararlı bir değerlendirme aracıdır. Araştırmacılar, bu kontrol listesi aracılığıyla farklı ders kitaplarını iletişimsel dil yetkinliği açısından sistematik ve karşılaştırılabilir biçimde inceleyebilir. Öğretmen eğitimcileri, kontrol listesini materyal değerlendirme ve eleştirel farkındalık geliştirme süreçlerinde kullanabilir. Kurumlar ve program koordinatörleri, ders kitabı seçimi ve uyarlama süreçlerinde hangi yetkinlik alanlarının güçlü veya zayıf temsil edildiğini daha şeffaf biçimde belirleyebilir. Materyal geliştiriciler ise kontrol listesindeki ölçütleri yeni ders kitabı tasarımlarında veya mevcut kitapların revizyonunda yol gösterici olarak kullanabilir. Bununla birlikte çalışmanın bazı sınırlılıkları da bulunmaktadır. Kontrol listesi esas olarak öğrenci kitaplarının içerik analizine odaklanmaktadır; öğretmen kitabı, çalışma kitabı, dijital destekler veya sınıf içi gerçek kullanım süreçleri bu kapsamda doğrudan değerlendirilmemiştir. Ayrıca güvenirlik kanıtı yalnızca bir B1 düzeyi öğrenci kitabı ve sekiz değerlendirici üzerinden elde edilmiştir. Bu nedenle sonuçlar güçlü olmakla birlikte, farklı düzeylerdeki, yayınevlerindeki, farklı bağlamlardaki ve farklı ders kitabı türlerindeki uygulamalarla desteklenmelidir. Gelecek araştırmalarda bu kontrol listesinin daha geniş değerlendirici gruplarıyla, farklı ders kitabı serileriyle ve farklı öğrenen bağlamlarıyla uygulanabilir. Ayrıca öğretmenlerin sınırlı zaman koşullarında kullanabileceği daha kısa ve öğretmen odaklı bir sürümün geliştirilmesi de önemli bir araştırma yönü olarak önerilmektedir. Sonuç olarak bu tez, çağdaş yabancı dil eğitiminin iletişimsel hedefleri ile ders kitabı değerlendirme uygulamaları arasındaki boşluğu gidermeye yönelik kapsamlı bir katkı sunmaktadır. Geliştirilen kontrol listesi, iletişimsel dil yetkinliğini yalnızca dilsel biçimlere indirgemeyen; dilsel, toplumdilbilimsel ve edimbilimsel boyutları birlikte değerlendiren, D AOBM temelli, sistematik ve ampirik olarak desteklenmiş bir araçtır. Elde edilen geçerlik ve güvenirlik bulguları, kontrol listesinin araştırma bağlamlarında kullanılmaya hazır olduğunu göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, hem ders kitabı değerlendirme alanyazınına hem de iletişimsel dil öğretimi hedefleriyle uyumlu materyal seçimi, uyarlaması ve geliştirilmesi süreçlerine anlamlı katkılar sağlamaktadır.