Türkiye'de Mekânsal Plan Değerlendirmesinde Başvurulabilecek Bir Çerçeve Önerisi: Güney Antalya Örneği
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Şehir ve Bölge Planlama, Türkiye
Tez Danışmanı: Mehmet Doruk Özügül
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: Öğretim Üyesi Yetiştirme Programı (ÖYP)
Özet:
Bu tezin amacı, plan değerlendirmesinin önemini ve Türkiye planlama sistemindeki eksikliğini ortaya koyarak, plan hazırlık ve uygulama süreçlerini değerlendirmeye yönelik bir çerçeve sunmaktır. Bu amaç doğrultusunda kuramsal sınıflandırmalar üzerinden başlıca modeller incelenmiş, planlama paradigmasının nasıl dönüştüğü, bu dönüşüme bağlı olarak değerlendirme yöntemlerinin nasıl değiştiği ve hangi tür planlarda, ne tür tekniklerin kullanıldığı incelenmiştir. Uluslararası literatürde yer alan, uyumluluğa dayalı ve performansa dayalı olmak üzere iki ana yaklaşımın benimsediği yöntemler; genel özellikleri, aşamaları, uygun oldukları plan türleri, güçlü ve zayıf yönleri ile uygulanabilirlikleri bağlamında ele alınmıştır. Bu yöntemler, Türkiye mekânsal planlama sistemindeki ana kırılmalarla yapısal dönüşümün nedenleri ve sistemin temel problemleri bağlamında filtrelenmiştir. Türkiye için plan değerlendirmesinin uyumluluk, rasyonalite ve rehberlik olmak üzere üç boyutta ele alınması öngörülmüştür. Sırasıyla bu boyutlar üzerinden yapılan değerlendirmede; değerlendirmeye tabi tutulan planın kendisine, planlayan otoriteye ve planlanan nesneye (çevre, alan, sektör vb.) ilişkin unsurlar ortaya konularak, aralarındaki bağlamsal ilişki üzerinden sistematik bir araç seti önerilmiştir. Önerilen yöntem ulusal bir vizyon projesi ile geliştirilen ve turizm eksenli gelişme merkezi olarak planlanan Güney Antalya Bölgesi’nde, ekonomik büyüme ve doğa koruma ikilemi üzerinden irdelenmiştir. Tüm bu değerlendirmeler sonucunda Güney Antalya Bölgesi’nin plan kararlarından kaynaklı kendine özgü sorunları olsa da asıl belirleyici olanın, planlama sisteminin açmazları olduğu sonucuna varılmıştır. Gerek revizyon plan kararları gerekse diğer yasal ve yönetsel düzenlemeler aracılığıyla, ulusal planlama sistemi her yönüyle gelişmeci bir bakış açısına evrilmektedir. Bu nedenle koruma perspektifini göz ardı etmeksizin koruma-büyüme ekseninde dengeli bir planlama sistemi inşa edilmesine ihtiyaç vardır. Planların hazırlık ve uygulama süreçlerinde, önerilen çok boyutlu değerlendirme setine başvurulması halinde planlama sistemini daha etkin işler hale getirecek bir denetim mekanizması kurulabilir.
Anahtar Kelimeler: Sürdürülebilir gelişme, planlamada değerlendirme yöntemleri, plan değerlendirme çerçevesi, Türkiye planlama sistemi, Güney Antalya Turizm Bölgesi.