Organik Bir Varlık Olarak Yapının Simbiyotik Yaşamı: Galata Surları
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Yasemen Say Özer
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu tez, 1950 sonrası Galata’da gerçekleştirilen planlama müdahalelerinin sokak–yapı adası ilişkilerinde yarattığı değişimi ele almakta; Galata sur sisteminin kentsel biçim üzerindeki mekânsal belirleyiciliğini ortaya koyarak, bu sistemin tarihsel süreklilik ve biçimsel kopuş bağlamındaki dönüşümünü incelemektedir. Çalışma kuramsal olarak tarihsel-coğrafi (historico-geographical) yaklaşımdan beslenmekle birlikte, klasik bir tarihsel coğrafya uygulaması ya da normatif plan analizi sunmamaktadır. Bunun yerine, tarihî haritaları temel alan kartografya-temelli bir yer okuma çerçevesi benimsenmiş; 1944 tarihli Topographical and Archaeological Plan of Galata ile 2024 yılına ait güncel dijital plan karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir.
Araştırmanın temel çözümleme ölçeğini sokak sistemi ve yapı adası oluşturmaktadır. 1944 yılı kentsel dokusunda sokak–ada ilişkilerinin topoğrafya ve sur sisteminin kalıcı mekânsal etkisiyle güçlü bir morfolojik süreklilik sergilediği saptanmıştır. Galata surları, yalnızca savunma yapıları değil; yol yönelimlerini, parselasyon düzenini ve yapı adası oluşumunu yönlendiren etkin bir mekânsal sistem olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda sur sistemi, kentsel biçimin pasif bir kalıntısı değil, biçim üretici bir unsur olarak ele alınmıştır.
Buna karşılık, 1950 sonrasında ulaşım odaklı planlama kararları, yol genişletmeleri ve kıyı düzenlemeleri mevcut ilişkisel yapıda yalnızca bir dönüşüm değil, belirgin bir morfolojik kopuş üretmiştir. Bu müdahaleler, sokak–ada bütünlüğünü parçalamış, sur sisteminin mekânsal etkisini zayıflatmış ve kentsel dokuda farklı morfogenetik örüntüler ortaya çıkarmıştır. Parçalanma, seçici dönüşüm ve mekânsal direnç gibi süreçler, Hein’in liman kentlerinin dönüşüm evrelerine ilişkin sınıflandırması bağlamında okunarak, Galata’nın uzmanlaşma ve yeniden yapılanma aşamalarının mekânsal izdüşümleri olarak yorumlanmıştır.
Galata örneği üzerinden tez, tarihî liman kentlerinde kentsel değişimin tekil ve doğrusal bir gelişim anlatısıyla açıklanamayacağını; aksine süreklilik, kopuş ve yeniden-örgütlenme süreçlerinin bir arada işlediği, mekânsal olarak farklılaşmış morfogenetik dinamikler üzerinden değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır. Bu yaklaşım, kentsel biçimi statik bir sonuç değil, tarihsel müdahaleler ile mevcut mekânsal sistemler arasındaki karşılıklı etkileşim içinde sürekli yeniden üretilen bir ilişkisel yapı olarak ele almaktadır.