SADRAZAM LUTFİ PAŞA’NIN İLMİHÂLİ: TUHFETÜ’T-TÂLİBÎN (METİN-İNCELEME-SÖZLÜK)
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı, Türkiye
Tez Danışmanı: Doç. Dr. Sevim Önder
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Kânûnî Sultan Süleyman dönemi veziriazamlarından olan Lutfi Paşa (ö. 970/1563) Osmanlı Devleti’nin birçok kademesinde devlet idaresi tecrübesi kazanmıştır. Enderun Mektebin’de başlayan ilimle meşguliyeti, sadrazamlık görevinden azledildikten sonra taşraya çıktığında da devam etmiştir. Nitekim Dimetoka’ya yerleşen Lutfi Paşa burada hem kendi adına vakıf kurmuş hem de ilmî eserler kaleme almıştır. Bunlardan biri de fıkıh alanında güzel bir nesih hattıyla 1544 yılında kaleme aldığı Tuhfetü’t-Tâlibîn adlı ilmihâl kitabıdır. Bu çalışma giriş, inceleme, metin ve sözlük-indeks olmak üzere dört ana bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında ilmihâllerin oluşumu ve tarihi ile ilmihâl geleneğinin Anadolu sahasındaki gelişimi ele alınmıştır. İnceleme kısımında Lutfi Paşa ve eseri Tuhfetü’t-Tâlibîn hakkında detaylı bilgi verilmiştir. Söz konusu eserin bölümleri, kaynakları, tavsifi, Arapça unsurlar ve imlası, ses bilgisi, biçim bilgisi ile dil incelemesi yapılmıştır. Metin kısımında ise eserin çeviriyazı alfabesiyle Latin harflerine aktarımı bulunur. Sözlük-indeks bölümünde ise eserin söz varlığı ortaya çıkarılarak anlamları tespit edilmiş ve metinde geçen varak numaraları ile gösterilmiştir. Çalışmamızın amacı Batı Türkçesinin ilk dönemini teşkil eden Klasik Osmanlı Türkçesinin ilk döneminin karakteristik özelliklerini ortaya koyan Tuhfetü’t-Tâlibîn’i söz varlığı, imla ve dil özellikleri açısından ele alarak Türkçenin tarihsel sürecinin şekillenmesi konusunda yapılan araştırmalara katkı sağlamaktır. Ayrıca ilmihâl geleneğinin oluşumu, Anadolu sahasında yayılması ve gelişmesi birincil ve ikincil kaynaklar ışığında bir değerlendirmeyle anlatılmaya çalışılmıştır. Çalışmanın son kısımındaki sözlük indeks bölümünde metnin söz varlığı ortaya konulmuştur. Son olarak Lutfi Paşa’nın devlet idareciliğinin yanı sıra ilmi bir kişiliğe sahip olan münevver bir insan olarak da tanınması için kendisi ile alakalı litaretüre katkı sağlamak hedeflenmiştir.