KURUMLAR VE KURUMSAL DEĞİŞİM: TÜRK GEMİ SÖKÜM ENDÜSTRİSİNİN EKONOMİK COĞRAFYA PERSPEKTİFİNDEN ANALİZİ
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Sehir Bölge Plan.Böl, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Yiğit Evren, Prof. Dr. Nuri Yavan
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Dünyada hurda gemilerin söküm faaliyetleri, formel kuralların zayıf, buna karşın enformel kuralların güçlü olduğu Asya’nın gelişmekte olan ülkelerinde (Hindistan, Bangladeş, Pakistan ve Türkiye) yoğunlaşmaktadır. Bu bağlamda, 1990’lardan bu yana küresel kuzeyin hurda gemilerini söken bu ülkeler kirlilik ve işçi ölümleriyle anılan coğrafyalar haline gelmiştir. Bununla birlikte, literatürde bu sorunlar genellikle düzenleyici çerçevelerdeki boşluklarla açıklanırken; bu çalışma analizin odağını aktörlerin düzenlemelere rağmen veya onlarla uyum içinde geliştirdiği davranış biçimlerine, yani kurumlara yöneltmektedir. Bir asrı aşkın süredir faaliyet gösteren Türk gemi söküm endüstrisinde hüküm süren kurumların neler olduğunu ve endüstrinin gelişim süreci boyunca nasıl evrildiklerini ortaya koymayı amaçlayan çalışmanın analitik çerçevesi, ekonomik coğrafyadaki ilişkisel kurum anlayışına dayanmaktadır. Bu doğrultuda, çalışmada kurumlar aktörler arasındaki beklenti, yaptırım ve etkileşimlerden doğan davranış örüntüleri olarak ele alınmakta; kurumların oluştuğu veya değiştiği süreçler ise, kurumsal bağlamın yapıtaşları (kurumlar-düzenlemeler-aktörler) arasındaki ilişkiler üzerinden incelenmektedir. Söz konusu inceleme için döküman analizi ve yarı yapılandırılmış görüşmelere dayanan nitel araştırma yönteminin benimsendiği çalışmada, farklı türdeki aktörlerle 33 görüşme gerçekleştirilmiş ve bu görüşmeler tematik kodlama yöntemiyle analiz edilmiştir. Bulgular, endüstride zamanla kurumların ilişkisel anlayışıyla uyumlu altı örüntünün ortaya çıktığını göstermektedir: geçici işçi çalıştırma, müteahhitlik, götürü, dayıbaşılık, kan parası ve veraset. Ayrıca bulgular, endüstride farklı dönemlerde iki ayrı ‘kurumsal yok oluş’ sürecinin yaşandığını ortaya koymaktadır. İlkinde, endüstrinin yer değiştirmesiyle birlikte meydana gelen mekânsal ve teknolojik dönüşümler, yeni bir organizasyon biçimini zorunlu kılmış; bunun sonucunda geçici işçi çalıştırma kurumu ortadan kalkarken, yerini müteahhitlik, götürü, dayıbaşılık ve kan parası kurumları almıştır. İkincisinde ise, kurumsal bağlamda giderek etkisini arttıran aşağı ve yukarı yönlü dinamikler organizasyonel anlamda ikinci bir yeniden yapılanmayı beraberinde getirmiş; böylece götürü kurumu kısmen, diğerleri ise tamamen ortadan kalkmıştır. Sonuç olarak, bu çalışma Türk gemi söküm endüstrisi gibi düzenlemelere daha az duyarlı ‘kirli’ sektörlerde, kurumların yalnızca değişmekle kalmayıp kısmen ya da tamamen yok olabileceğini göstererek bölgesel gelişme ve ekonomik coğrafya yazınına özgün bir katkı sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Kurumlar, kurumsal değişim, kurumsal yok oluş, ekonomik coğrafya, Türk gemi söküm endüstrisi