Edebiyat Eleştirisi Uygulamasının Türkçe Öğretmeni Adaylarının Eleştirel Okuma ve Eleştirel Düşünme Becerileri Üzerindeki Etkisi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Sosyal Bilimler ve Türkçe Eğitim Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Bayram Baş
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: Öğretim Üyesi Yetiştirme Programı (ÖYP)
Özet:
Edebiyat eleştirisi yapmak ve bu beceriyi ortaokul öğrencilerine kazandırmak
Türkçe öğretmenlerinin temel bir sorumluluğudur. Ancak geleneksel edebiyat eğitimi
nedeniyle Türkçe öğretmeni adayları bu konuda yetkin değildir. Bu yetersizlik eleştirel
okumaları ve eleştirel düşünmeleri önünde engel teşkil etmektedir. Bu nedenle
araştırmada Türkçe öğretmeni adaylarının edebiyat eleştirisini öğrenmesi
amaçlanmıştır. Bu amaç kapsamında modern edebiyat eğitimine dayalı bir edebiyat
eleştirisi uygulaması gerçekleştirilmiş, uygulamanın eleştirel okuma ve eleştirel
düşünme üzerindeki etkisi incelenmiş ve uygulamanın etkinliği sorgulanmıştır.
Karma gömülü deneysel araştırmanın nicel boyutu tek gruplu ön test - son test
ve eşdeğer zaman serisi modeli, nitel boyutu ise durum çalışması şeklinde
tasarlanmıştır. Deneysel uygulamanın içeriği, bir gençlik romanı ile bu romanı
incelemeye yönelik sorular ve metinlerden oluşturulmuştur. Sorular ve metinler,
eleştiri düzeylerine ve eleştiri kuramlarına göre hazırlanmıştır. Deneysel uygulamanın
yönteminde buluş yoluyla öğretim stratejisi esas alınmıştır. 2022-2023 eğitim-öğretim
yılında bir devlet üniversitesinde öğrenim gören 16 Türkçe öğretmeni adayı ile 10
hafta boyunca edebiyat eleştirisi uygulaması yapılmıştır. Deneysel uygulamaya ilişkin
veriler, eleştirel okuma özyeterlilik algısı ölçeği, eleştirel okuma temelli edebiyat
eleştirisi rubriği, eleştirel düşünme eğilimi ölçeği, eleştirel düşünme kompozisyon testi
ve yarı yapılandırılmış görüşme formu ile toplanmıştır. Nicel veriler betimsel ve
çıkarımsal istatistikle, nitel veriler içerik analiziyle çözümlenmiştir.
Araştırmanın nicel ve nitel bulgularına göre edebiyat eleştirisi uygulamasına
katılan Türkçe öğretmeni adaylarının eleştirel okuma özyeterlilik algılarının
yükseldiği, eleştirel okuma ve eleştirel düşünme becerilerinin geliştiği, edebiyat
eleştirisi algılarında olumlu değişimler meydana geldiği, eleştirel okuma ve düşünme
bağlamında kişisel ve mesleki kazanımlar elde ettiği belirlenmiştir. Ayrıca edebiyat
eleştirisi uygulamasının içerik ve yöntem açısından doğru bir şekilde yapılandırıldığı
tespit edilmiştir.