Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: University of Edinburgh, Sanat, Beşerî ve Sosyal Bilimler Fakültesi , Mimarlık Doktora, İngiltere
Tez Danışmanı: Professor Catharine Ward Thompson
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: İngilizce
Desteklendiği Program: Diğer
Özet:
Şehirlerdeki nüfusun artması ve doğal alanların azalmasıyla birlikte (Stigsdotter ve diğerleri, 2010), insanlar doğa ile bağlantılarını yitirmektedir. Modern insanın hareketsiz ve sağlıksız yaşam tarzı, kronik fiziksel ve psikolojik hastalıkların artmasında rol oynamaktadır (Bai ve diğerleri, 2012). Salutojenik faktörlerin değerinin kabul edilmesiyle birlikte (Ward Thompson, 2013), kentsel parklar, insanların iyi oluşunu (wellbeing) artırma potansiyelleri nedeniyle önem kazanmıştır. Doğanın insanların sağlığı ve iyi oluşu üzerindeki olumlu etkilerini ele alan birçok çalışma yapılmıştır (Hartig ve diğerleri, 2003; Maas ve diğerleri, 2006; Van den Berg ve diğerleri, 2010; Stigsdotter ve diğerleri, 2010). Ancak, farklı doğal alanların insanların zihinsel iyi oluşu üzerindeki etki düzeyinin değerlendirilmesine yeterince odaklanılmamıştır.
Kentsel parkların peyzaj nitelikleri, farklı insanlar üzerinde aynı etkiyi göstermez. Farklı iyi oluş seviyelerindeki insanlar, aynı çevreye yönelik farklı algılara sahip olabilir ve aktiviteler için farklı psikolojik kapasitelere sahip olabilir, bu da kentsel parklarda farklı seçimler ve davranışlarla sonuçlanabilir. Dolayısıyla, kentsel parklardaki bazı özellikler bazı insanların iyi oluşu için değer katabilirken, diğer insanlar için bunaltıcı olabilir. Bu noktada, peyzaj nitelikleri ile farklı zihinsel durumdaki insanlar arasındaki ilişkiyi anlamak, kullanıcıların iyi oluşunu destekleyen kentsel parklar tasarlamak için son derece önemlidir. Yeşil alanların peyzaj nitelikleri ile insanların psikolojik durumları arasındaki ilişkiye dair bir bilgi birikimi bulunmaktadır. Diğer yandan, bu çalışmaların ana odak noktası, yüksek düzeyde stres etkisinden kurtulan insanlardır. Ancak, kentsel parkların insanların iyi oluşu üzerindeki etkisini anlamak için, peyzaj niteliklerinin farklı iyi oluş seviyelerine sahip insanlar üzerindeki etkisinin incelenmesi gerekmektedir. Ayrıca, bu alandaki çalışmalar genellikle, bir kentsel parkın genel etkisini incelemek yerine, farklı peyzaj niteliklerinin etkisini tekil olarak -veya sadece birkaçının birlikte etkisini- incelemektedir. Bu araştırma, kentsel parkların kullanıcıların iyi oluşunu artırma potansiyellerini değerlendirmek için bir model geliştirmeyi amaçlamaktadır. Böylece, farklı iyi oluş seviyelerindeki insanların iyi oluş seviyelerini artırma potansiyeli açısından kentsel parkları değerlendirmek mümkün olabilir. Bu amaç, aşağıdaki hedefler doğrultusunda gerçekleştirilmiştir; kentsel parkların peyzaj niteliklerinin belirlenmesi, kentsel park kullanıcılarının belirlenmesi ve tahmin edilmesi, kullanıcıların davranışlarının ve kentsel parklardaki peyzaj nitelikleri ile etkileşimlerinin tahmin edilmesi, farklı peyzaj niteliklerinin çeşitli iyi oluş düzeylerindeki kullanıcıların ruh hallerine olan etkisinin belirlenmesi ve tahmin edilmesi. Deneysel alanlar için, Edinburgh’taki kentsel parklar, Edinburgh’un şehir yapısıyla bütünleşik uzun bir park tarihi olması ve dolayısıyla, çok çeşitli parklara sahip olması nedeniyle seçilmiştir.
Bu çalışmada, öncelikle, kentsel park analiz çalışmaları (peyzaj nitelik analizi ve kullanıcı analizi) yürütülmüştür. Toplanan veriler, kentsel park kullanıcı özellikleri ile ziyaret edilen peyzaj nitelikleri arasındaki ilişkiyi belirlemek için analiz edilmiştir. Kentsel park analiz çalışmaları, 2019'da (COVID-19 öncesi) yürütülmüş ve 2020'de (COVID-19 sırasında) tekrarlanmıştır, bu da iki yılın verilerinin karşılaştırmalı incelemesini mümkün kılmıştır. Bu, pandeminin park kullanımı üzerindeki etkisine dair anlayış geliştirilmesini sağlayabilir. Ayrıca, bu çalışmanın devamı, parkların zaman içindeki kullanımındaki değişiklikleri belirlemeye imkân verecektir.
Kentsel park analizinden sonra, Edinburgh kentsel park kullanıcı anketi, insanların iyi oluşu, peyzaj nitelikleri ve kentsel parklardaki ruh hali (mood) değişimi arasındaki ilişkiyi belirlemek için yapılmış, ancak anket, kullanıcıların parklarla ilişkisini daha geniş bir perspektiften araştırmıştır. Anket sonuçlarına göre, parkları ziyaret etmeden önceki durumlarına kıyasla katılımcıların ortalama ruh hali, parkları ziyaret ettikten sonra önemli ölçüde artmıştır. Genel ruh halini artırmada, düşük iyi oluş düzeyine sahip insanlar için doğa (nature), açık alan (prospect) ve huzur (serene); düşük-orta iyi oluş düzeyine sahip olanlar için sosyal alan (social); orta iyi oluş düzeyine sahip olanlar için kültür (culture), tür çeşitliliği (rich in species) ve mekân (space); yüksek iyi oluş düzeyine sahip olanlar için ise etkinlik alanları (opportunity for activities) ve oyun alanları (playground) daha etkilidir. Bu anketin, gelecek yıllarda diğer şehirlerin de dahil edilmesiyle, peyzaj nitelikleri ile kullanıcı iyi oluşu arasındaki ilişkiye dair daha iyi bir anlayış sağlayabileceği düşünülmektedir.
Veri toplama çalışmalarından sonra, modelleme çalışmaları yapılmıştır. Öncelikle, kentsel parkların kullanıcı gruplarını, Edinburgh kentsel park kullanıcılarının ortalama iyi oluş düzeylerini ve peyzaj niteliklerinin kullanıcıların ruh halleri üzerindeki etkilerini belirlemek için tahmine dayalı modelleme çalışmaları yapılmıştır. Ruh hali değişimi tahmin modelinin, peyzaj nitelikleri ile kullanıcıların psikolojik durumu arasındaki ilişkiye dair bilgi birikimine katkıda bulunacağına inanılmaktadır.
Bunun ardından, davranış modelleme ve simülasyon çalışmaları yapılmıştır. Ajan Tabanlı Modelleme’nin (ABM), yaygın olarak yaya hareketlerinde ve kaçış senaryolarında uygulanmasından farklı olarak, parkların genel kullanımını belirlemek için kullanılması ile bu araştırmanın ABM literatürüne katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Ayrıca, bu araştırma, ajanların soyutlama seviyesinde tahmine dayalı modelleme ile belirlenen kullanıcı gruplarının kullanılması bakımından da yenilikçidir.
Bu çalışmada, kentsel parkların kullanıcıların iyi oluşu üzerindeki etkisini belirlemek için ‘kentsel parkların iyi oluş değerlendirme modeli’ geliştirilmiştir. Bu, peyzaj niteliklerinin belirlenmesi, kentsel park kullanıcılarının belirlenmesi, park kullanıcılarının peyzaj nitelikleri ile etkileşiminin belirlenmesi, peyzaj niteliklerinin ruh hali değişimi etkisinin belirlenmesi ve kentsel parkların genel ruh hali değişim etkisinin belirlenmesi adımlarını içeren bir metodolojik modeldir.
Modelin geliştirilmesinden sonra, mevcut kentsel parkların ve kurgusal park tasarımlarının etkilerini karşılaştırılması ile modelin uygulanabilirliği incelenmiştir. Model analizi sonuçlarına göre, benzer boyutlarda ve park öğeleriyle benzer etkileşimlere sahip aynı peyzaj niteliklerini içeren parkların kullanıcıların ruh hali üzerinde benzer etkilere sahip olduğu görülmüştür. Bu, geliştirilen modelin kentsel parkların kullanıcılarının iyi oluşu üzerindeki etkisi açısından tutarlı sonuçlar sağlayabildiğini göstermektedir.
Bu araştırmada geliştirilen ‘kentsel parkların iyi oluş değerlendirme modeli’nin, parkların kullanıcılarının iyi oluşu üzerindeki genel etkilerini değerlendiren literatürdeki ilk model olduğu düşünülmektedir. Tasarımcılar ve araştırmacılar, modeldeki metodolojik adımları takip ederek kentsel parkların iyi oluş üzerindeki etkilerini değerlendirebilirler. Bunun yanında, bu model, bağımsız bir yazılım üretmek için geliştirilebilir.
Kentsel parklar, kent insanlarının iyi oluşlarını koruma ve artırma konusunda kritik bir rol oynamaktadır. Dolayısıyla, kentsel parkların tasarımında iyi oluş bir karar verme faktörü olarak dikkate alınmalıdır. Bu araştırmanın, kullanıcıların iyi oluşunu artırmaya yardımcı olacak kentsel parklar tasarlanmasına katkıda bulunması ve bu alanda daha fazla çalışmaya öncülük etmesi umulmaktadır.
REFERANSLAR
Bai, X., Nath, I., Capon, A., Hasan, N. and Jaron, D. (2012) 'Health and Wellbeing in the Changing Urban Environment: Complex Challenges, Scientific Responses, and the Way Forward', Current Opinion in Environmental Sustainability, 4(4), pp. 465-472.
Hartig, T., Evans, G. W., Jamner, L. D., Davis, D. S. and Gärling, T. (2003) 'Tracking restoration in natural and urban field settings', Journal of environmental psychology, 23(2), pp. 109-123.
Maas, J., Verheij, R. A., Groenewegen, P. P., De Vries, S. and Spreeuwenberg, P. (2006) 'Green space, urbanity, and health: how strong is the relation?', Journal of Epidemiology & Community Health, 60(7), pp. 587-592.
Stigsdotter, U. K., Ekholm, O., Schipperijn, J., Toftager, M., Kamper-Jørgensen, F. and Randrup, T. B. (2010) 'Health Promoting Outdoor Environments-Associations Between Green Space, and Health, Health-Related Quality of Life and Stress Based on a Danish National Representative Survey', Scandinavian Journal of Public Health, 38(4), pp. 411-417.
Van den Berg, A. E., Maas, J., Verheij, R. A. and Groenewegen, P. P. (2010) 'Green space as a buffer between stressful life events and health', Social science & medicine, 70(8), pp. 1203-1210.
Ward Thompson, C. (2013) 'Activity, Exercise and the Planning and Design of Outdoor Spaces', Journal of Environmental Psychology, 34, pp. 79-96.