Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Uğur Doğan
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu tez çalışmasında, Türkiye'nin batı ve güney kıyılarında yer alan mareograf istasyonlarındaki düşey yer kabuğu hareketlerinin multi-misyonel uydu altimetresi ve mareograf verileriyle belirlenmesi ve elde edilen sonuçların GNSS/InSAR ölçme yöntemleri ile karşılaştırılması amaçlanmıştır. Bu amaç kapsamında öncelikle, 1998-2018 yılları arasında Türkiye Ulusal Deniz Seviyesi İzleme Sistemi (TUDES) kapsamında işletilen 8 mareograf istasyonuna ilişkin bağıl ve mutlak deniz seviyesi verileri kullanılarak deniz seviyesi üzerindeki önemli etkileri bulunan gelgit parametreleri belirlenmiş ve bölgesel gelgit modeli oluşturulmuştur. Elde edilen model sonuçları, DTU10 (Denmark Technical University Tidal Model-10) ve FES2014b (Finite Element Solution-2014) küresel gelgit modelleri ve CTOH (Centre of Topography of the Oceans and the Hydrosphere) tarafından yayınlanan bölgesel parametreleri (X-TRACK) ile karşılaştırılmıştır. Ana gelgit bileşenleri (yarı günlük: M2, S2 ve günlük: K1, O1) ile küresel ve bölgesel model çözümleri arasındaki farklar maksimum 1.3 cm'den daha küçük olarak belirlenmiştir. Ayrıca, mareograf istasyonlarından ve uydu altimetresinden Türkiye'nin güneybatı kıyısı için bölgesel bir gelgit modeli oluşturulmuş ve iki yöntem arasındaki fark yaklaşık 0.8 cm olarak elde edilmiştir. Deniz seviyesi üzerindeki gelgit etkisi giderildikten sonra mareograf istasyonlarından düşey yer kabuğu hareketin etkisini içeren bağıl deniz seviyesi trendleri ve aynı zamansal dönemi kapsayan multi-misyonel uydu altimetresi verilerinden düşey yer kabuğu hareketinden bağımsız olan mutlak deniz seviyesi trendleri belirlenmiştir. Mareograf istasyonlarında düşey yer kabuğu hareketini kestirmek için her bir zaman serisinden harmonik analizle mevsimsel sinyaller çıkarıldıktan sonra altimetre ve mareograf verilerinden elde edilen deniz seviyesi arasındaki düşey yer kabuğu hareketi (Vertical Land Motion, VLMSA-TG) hesaplanmıştır. Burada uydu altimetresi verilerinin kontrolü için CTOH tarafından yayınlanan deniz seviyesi anomalileri (X-TRACK) ve CMEM (Copernicus Marine Environment Monitoring Service) veri arşivinden elde edilen aylık deniz seviyesi anomalilerinden yararlanılmıştır. Düşey yer kabuğu hareketinin kontrolü geleneksel olarak GNSS (Küresel Navigasyon Uydu Sistemi) ölçmeleri ile yapıldığından GNSS verilerinin değerlendirilmesinde farklı değerlendirme stratejileri kullanılarak en ideal düşey hız değerlerinin belirlenmesi hedeflenmiştir. Bu bağlamda, GNSS istasyonları için düşey hız değerlerinin datum olarak seçilecek referans istasyon seçimine bağlı olarak nasıl değiştiğini araştırmak için farklı değerlendirme stratejileri göz önüne alınmıştır. Bu çalışma için, 26 sürekli GNSS istasyonundan oluşan bir jeodezik ağ tasarlanmıştır. Uygulanan stratejiler, tektonik hareketlerden en az etkilendiği düşünülen Avrasya levhasında bulunan 10 sürekli GNSS istasyonunun on farklı kombinasyonundan oluşturulmuştur. Elde edilen analiz sonuçlara göre, belirlenen düşey hızların IGS tarafından yayınlanan düşey hızlar ile oldukça uyumlu olduğu ve aralarındaki fark maksimum 0.4 mm/yıl olarak belirlenmiştir. Uydu altimetresi ve mareograf istasyonlarından elde edilen düşey yer kabuğu hareketi ile GNSS verilerinden elde edilen düşey yer kabuğu hareketi (VLMGNSS) arasındaki farkların istatistiksel olarak anlamsız olduğu belirlenmiştir. Ayrıca, alansal düşey yer kabuğu hareketlerini belirlemek amacıyla Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) 2014 -2018 dönemi için Sentinel-1 verileri kullanılarak düşey zaman serileri oluşturulmuş ve VLMInSAR değerleri de belirlenmiştir. Tüm ölçme yöntemleri göz önüne alınarak elde edilen sonuçlara göre, Türkiye'nin güney ve batı kıyılarında bulunan mareograf istasyonlarında genel olarak yükselme yönünde düşey yer kabuğu hareketleri belirlenmiştir. Türkiye'nin güney kıyılarda, maksimum 1.2 ± 1.2 mm/yr iken minimum 0.3 ± 1.0 mm/yr düşey hızlar hesaplanırken, batı kıyılarda ise maksimum 3.0 ± 1.1 mm/yr , minimum 0.7 ± 0.9 mm/yr düşey hızlar elde edilmiştir.