21. Yüzyıl Döneminde Hı̇brı̇t Savaş Ortamında Kültür Mı̇rasının Korunmasında Stratejı̇k Yaklaşımlar

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü, Türkiye

Tez Danışmanı: Zeynep Gül Ünal

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Dünyanın farklı coğrafyalarında yaşanmakta olan savaşlar ve farklı yoğunluktaki silahlı çatışmaların sebep oldukları yıkım ve kayıplar, şiddetlenerek sürmektedir. Savaşlar ve silahlı çatışmalar, meydana geldikleri coğrafyada can kaybı ile beraber yapılı ve doğal çevrenin yıkımına da sebep olurlar ve giderek kent içlerine kaymaya başlayan çatışmalar, kültür mirası öğeleri üzerindeki tehdidin de giderek artmasına sebep olmaktadırlar.

Gerçekleştikleri fiziki ortamın değişiminin etkisinden daha da önemli olarak, 21. yüzyıl dönümünden itibaren, kültür mirası öğelerinin savaşın taraflarının stratejilerinin bir parçası olarak hedefli saldırılara maruz kaldıkları görülmektedir. Günümüzde savaşlar ve silahlı çatışmalar, somut ve somut olmayan kültür mirası öğeleri için en büyük riski yaratan tehlikelerden kabul edilmektedir.

Kültür mirası öğelerine yönelik hedefli saldırı vakalarının artışı, savaşlar ve silahlı çatışmaların tarihsel süreç içerisinde değişen yapılarının bir sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. 21. yüzyıl savaşları; savaşın konvansiyonel yöntemlerinin yanında, siber savaş, elektronik savaş, bilgi savaşı, propaganda çalışmaları, psikolojik savaş gibi konvansiyonel olmayan yöntemleri de kullanan, terör örgütleri gibi üniformasız savaşçıların da aktör olarak rol aldıkları oldukça karmaşık ve çok boyutlu yapılar olarak kabul edilmektedir.

Hibrit (Melez) Savaş olarak isimlendirilen bu savaşlar, içerdikleri farklı savaş türleri ve kullandıkları yöntemler ile toplumsal kimlikle ilişkili değerleri, toplum içindeki hassas ilişkileri ve kültürel değerleri de hedeflerine almakta ve toplumsal kimlik ve değerler ile doğrudan ilişkili olan somut ve somut olmayan kültür mirası öğelerine yönelik saldırıları hedeflerine ulaşmada araç olarak kullanmaktadırlar.

Hibrit savaş kavramı, akademik literatürde ilk kez 1998 yılında Robertg G. Walker’ın (1998) 'Birleşik Devletler Deniz Piyadeleri ve Özel Operasyonlar' başlıklı yüksek lisans tez çalışmasında, konvansiyonel operasyonlar ile özel operasyonların birlikte icra edildiği durumları tanımlamak için kullanmıştır.

Bu tez kapsamında hibrit savaş kavramı, Frank G. Hoffman'ın akademik literatüre kazandırdığı ve kavramsal olarak geniş çapta kabul gören; “geleneksel yöntemler, düzensiz taktikler ve oluşumlar, ayrım gözetmeden şiddet ve zorlamayı da içeren terörist eylemler ve suç dahil olmak üzere bir dizi farklı savaş modunu” (Hoffman, 2007, s.8) aynı savaş ortamında ve eş zamanlı içeren şavaş türünü ifade edecek şekilde kullanılmaktadır.

Bu yeni tehdit ortamı karşısında, kültür mirasının korunmasına yönelik olarak, koruma disiplini ile beraber uluslararası hukuk ve sivil-asker iş birliği gibi ilişkili alanlarda da yeni stratejiler ve yöntemler geliştirmeye yönelik çalışmalar sürmektedir.

Bu tez çalışması, 21. yüzyıl dönümünde yapısı değişiklik gösteren savaş biçimlerinin ortaya çıkardığı hibrit savaş ve tehdit ortamında;

- Somut ve somut olmayan kültür mirası öğelerinin hedefli saldırıya uğradığı vakaların sebep-sonuç ilişkileri üzerinden incelenerek icra tarzlarının analiz edilmesi,
- Silahlı çatışma ortamlarında çalışacak koruma uzmanları için çatışmanın bağlamını anlama ve strateji belirleme süreçlerinin desteklenmesi,
- Çatışmanın ve içinde gerçekleşecek yıkımın kültür mirası üzerindeki etkisinin erken uyarı belirteçleri ile öngörülmesi ve takip edilmesi,

- Bu yolla kültür mirasını tehdit eden yeni nesil güvelik sorunlarının çatışmaya dönüşmeden algılanması ve zarar azaltıcı koruma önlemlerinin alınması

amaçlarıyla yeni bir analiz modeli önerisi getirmektedir. Bu analiz modelinin kültür mirasına yönelik çatışma/savaş kaynaklı risklerin yönetimi sürecinde karar destek sistemi olarak kullanılması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Hibrit savaş, silahlı çatışma, kültürel miras, çatışma analizi, tarihi çevrede afet risk yönetimi