Teknoloji yetkinlik değerlendirmesine yönelik geliştirilen çok ölçütlü bir karar verme modeli
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2016
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: UFUK BÖLÜKBAŞ
Danışman: Ali Fuat Güneri
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Küreselleşen dünyada ülkeler, teknoloji üreten ve teknoloji kullanan olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Batı hızla teknoloji yoğun sektörlere kayarken, emek yoğun sektörlerin katma değeri hızla düşmektedir. Geleceğin sektörleri olarak bilgi teknolojisi, elektronik, iletişim, biyoteknoloji, süper iletkenler, yeni malzemeler, yazılım ve robot-otomasyon teknolojisi gösterilmektedir. Teknoloji sadece firmaların ve sektörlerin rekabet üstünlükleri için değil aynı zamanda ülkelerin verimlilikleri açısından da yaşamsal bir öneme sahiptir ve yarattığı etkiler bakımından gelişmişlik ya da gelişmemişlik düzeylerinde belirleyici rol oynamaktadır. Ayrıca ekonominin önemli aktörleri olan küçük ve orta büyüklükteki işletmeler (KOBİ), genellikle fiziksel ve finansal kısıtlamalardan dolayı limitli kaynaklara sahip olmaktadır. Bu nedenle, uygun teknolojilerin, en uygun yöntemlerle ve en uygun zamanda temin edilip en yaygın şekilde kullanılması, sadece firma stratejileri ile değil ulusal politika ve önceliklerle de belirlenir. Tez kapsamında işletmelerin teknoloji yetkinliklerinin belirlenmesine yönelik stratejik bir karar destek sistemi geliştirilmekte olup öncelikli alanlar olarak değerlendirilebilecek sektörlerde bu modelin ortaya koyduğu başarılı metodolojik yaklaşım ile ülkemizde teknoloji yetkinlik analizi konusundaki eksikliğin giderilmesine yönelik önemli bir adım atılmaktadır. Ülkemizde faaliyet gösteren küçük ve orta büyüklükte işletmelerin verimliliklerini artırmak için, faaliyet gösterdiği sektör durumuna ve/veya stratejik planlarına göre teknoloji yatırım projelerini bir sistematik değerlendirme sonrasında hayata geçirme veya erteleme şeklinde karar almalarını kolaylaştıran çalışmamız, ülkemizde bu alanda destekleyici faaliyetler gerçekleştiren politika belirleyicilere ve kamu kurumlarına katkı sağlayan bir kılavuz niteliğindedir. Şirketler teknolojinin büyüme ve gelişme için bir sürücü niteliğinde olabileceğinin farkındadırlar, birçok yönetici stratejik iş amaçlarını desteklemek için teknolojiyi konuşlandırabileceğinden haberdardır. Farklı alternatifler arasından en uygun teknolojiyi belirlemek, seçmek ve gerçekleştirmek; bir değer oluşturma ve rekabetçi avantaj etrafında ciddi bir karar verme sürecini başlatmaktadır. Sektörel bazda teknoloji transferi yaparken uluslararası ortaklar ile yeni pazarlara erişme stratejisi ile teknoloji yönetiminde uzmanlaşmak gerekmektedir. Bu çalışmada geliştirilen model ile ülkemizde özellikle KOBİ veya şahıs şirketlerinin teknoloji yatırım projesi başlatma kararlarını verirken zorlandıkları değerlendirme sürecine yönelik bir karar destek mekanizması oluşturulmaktadır. Çalışma kapsamında ortaya konulan stratejik karar destek mekanizması sayesinde yenilikçi yatırımcılar, uygun pazar pozisyonunu elde edebilir ve pazardaki rekabetçilerin taklidinden evvel kıt kaynaklarını belirli yatırımlara bağlayarak üstün finansal performans elde edebilirler. Bu nedenle proje değerlendirmenin; proje seçimi veya daha yeni bir karar ya da eylem üzerinde derin bir etkisi vardır. Teknoloji yetkinlik değerlendirmesi ve yatırım projelerini ele almak için önerdiğimiz metodolojik yaklaşım teknoloji yönetimi alanındaki çok kriterli karar verme problemlerine çözüm sunan destekleyici bir nitelik taşımaktadır. Bu tez çalışmasında, imalat sektöründeki KOBİ'lerin teknoloji yetkinliklerini analiz etmek için; süreç yönetimi, ürün rekabetçiliği, bilgi ve iletişim teknolojileri, pazar stratejileri, inovasyon ve girişimcilik, araştırma-geliştirme boyutları dikkate alınarak bir değerlendirme çerçevesi önerilmektedir. Çalışmamızda işletmelerin teknoloji yetkinlik değerlendirmesi için kullanılan stratejik yaklaşımlar, çok kriterli karar verme yöntemleri ile uyumlu olarak modellenmiş olup uluslararası çalışmalar göz önünde bulundurularak geliştirilmiştir. Uzman değerlendirmesi ve literatür araştırması sonucunda elde edilen performans değerlendirme modeli, altı ana boyut, karar kriterleri ve ilişkili anket verileri dikkate alınarak yapılandırılmıştır. Geliştirilen metodoloji ile ilgili anketler, çalışmanın uygulama sahası için belirlenmiş olan KOBİ'lere uygulanarak teknoloji yetkinlik analizi yapılmıştır. KOBİ'ler, teknoloji yetkinliklerinin, yeteneklerinin ve alt yapılarının değerlendirilmesi amacıyla geliştirilmiş olan bu model kullanılarak teste tabi tutulmaktadır. Bu çalışmada teknoloji yetkinlik analizi için kullanılan değerlendirme yaklaşımlarından biri olan kümeleme analizi sonuçlarına göre, performansı üst düzey olarak belirlenmiş olan işletmeler, genellikle farklı kümeleme analizi (3,4 ve 5'li kümeleme) sonuçlarına göre de yüksek performans gösteren kümelerde yer almışlardır. Çok kriterli karar verme metotları ile elde edilen firma teknoloji yetkinlik sıralamaları da teknoloji yetkinlik sonuçlarını destekler niteliktedir. Teknoloji yetkinlik değerlendirmesine göre işletme performansları sırasıyla mikro, küçük ve orta büyüklükteki işletmelere doğru artmaktadır. Modeldeki en önemli ilk üç boyut; araştırma ve geliştirme (Ar-Ge), bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT), inovosyon ve girişimcilik olarak belirlenmiştir. Geliştirilen teknoloji yetkinlik modeli ile işletmelerin daha hızlı ve açıklanabilir kriterlere bağlı olarak değerlendirilmesi mümkün hale gelmiştir.