JOHN WILLIAM DRAPER'INHISTORY OF THE CONFLICT BETWEEN RELIGION AND SCIENCE ADLI ESERİNİN OSMANLI TÜRKÇESİNE ÇEVİRİSİ ÜZERİNE BETİMLEYİCİ BİR ÇALIŞMA
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Batı Dilleri ve Edebiyatı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: OSMAN ÇEVİKTAY
Danışman: Ayşe Banu Karadağ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Kültürlerin birbirleriyle iletişim ve etkileşimde bulunmasına imkân sağlayan en temel araçlardan biri, çeviridir. Toplumsal ve kültürel dönüşümlerin yaşandığı dönemlerde çeviri eylemini gerçekleştiren çevirmenlerin önemli roller üstlendiği bilinmektedir. Çeviri tarihimizde, toplumsal ve kültürel dönüşümlere tanıklık edilen modernleşme hareketlerinin hüküm sürdüğü dönemlerde, çevirmenlerin üstlendiği roller, kültürler arasındaki asimetrik güç ilişkileriyle şekillenmektedir. Söz konusu dönemlerde çevirmenlerin sergilediği çeviri davranışlarını, "kültürel arabuluculuk" görevlerini yönlendiren başlıca etmenler dönemin poetikası ve ideolojisi olmuştur. Bu bağlamda, söz konusu tez çalışmasının çıkış noktasını, kültür ve edebiyat dizgemizin önde gelen yazarlarından/çevirmenlerinden "hâce-i evvel" Ahmed Midhat Efendi (1844-1912) tarafından Tanzimat Dönemi'nde dilimize kazandırılan John Willam Draper'ın (1811-1882) History of the Conflict between Religion and Science (1875) adlı eserinin Osmanlı Türkçesi çevirisidir: Nizâ-ı İlm ü Dîn -İslâm ve Ulûm. Bu çeviri Fransızca ara dilden -Le Conflit de la Science et de la Religion (1893)- yapılmış ve çevirmen Ahmed Midhat Efendi tarafından öncelikle 1896 yılında Tercüman-ı Hakikat gazetesinde tefrika olarak yayınlanmış, sonrasında da 4 cilt halinde basılmıştır. Tezde, "din ve bilim arasında çatışma" olduğunu savunan Batılı bir kaynak metnin çevirmen-yazar Ahmed Midhat Efendi tarafından "çeviri ve telif" yoluyla bir "yeniden yazım" örneği olarak erek kültür ve edebiyat dizgemize nasıl kazandırıldığının incelenmesi hedeflenmiştir. Bu hedef doğrultusunda, çeviri karşılaştırması yapılarak çevirmen stratejileri betimlenmiştir. Betimleyici çalışmadan elde edilen veriler tematik olarak gruplandırılmış ve anılan eserin yayınlandığı dönemin poetikasının ve ideolojisinin çevirmenin "ara buluculuk" görevi üzerindeki etkileri yazım/çeviri pratikleri bağlamında "muhavere" açısından yorumlanmıştır. Ayrıca, çevirmen-yazar Ahmed Midhat Efendi'nin bir "kültür planlayıcısı" kimliğiyle "ara buluculuk" görevini yerine getirirken erek kültür ve edebiyat dizgesinde ne tür bir "kültür repertuarı" oluşturmaya çalıştığı modernleşme bağlamında irdelenmiştir.