Raylı sistem projelerinde demiryolu hattı uygunluğunun proje kriterlerine göre analizi

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, HARİTA MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: FEYZA SİNEM BOZKURT

Danışman: Fatih Gülgen

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Günümüzde dünya genelindeki hızlı nüfus artışı ve kentleşme, özellikle büyük şehirlerde trafik yoğunluğu ve ulaşım sorunlarını beraberinde getirmektedir. Bu karmaşık sorunlara sürdürülebilir çözümler bulmak, kentsel yaşam kalitesi ve çevresel hedefler açısından kritik öneme sahiptir. Raylı sistemler, yüksek taşıma kapasiteleri, uzun vadede enerji verimliliği ve düşük karbon salınımları sayesinde bu ihtiyaca yönelik en etkili ve sürdürülebilir toplu taşıma çözümlerinden biri olarak öne çıkmaktadır. İstanbul gibi kalabalık ve dinamik şehirlerde, raylı sistem güzergahlarının doğru bir şekilde planlanması, yatırım verimliliği, kentsel sürdürülebilirlik, toplumsal fayda ve ulaşım stratejileri için hayati önem taşır. Ancak güzergah belirleme süreci; teknik, çevresel, sosyal, ekonomik ve kentsel planlama gibi çok sayıda kriterin eş zamanlı olarak değerlendirilmesini gerektiren karmaşık bir karar verme sürecidir. Bu tez çalışmasında büyükşehir ölçeğinde mevcut raylı sistem hatlarının geriye dönük değerlendirilmesinde ve gelecekteki planlamalarda analitik ve mekânsal temelli bir karar destek modeli geliştirilmesine zemin oluşturarak ülkemizin sürdürülebilir ulaşım hedeflerine katkı sağlanması amaçlamaktadır. Bu kapsamda, İstanbul'un M5 Üsküdar-Samandıra Metro Hattı'nın, proje aşamasında dikkate alınan kriterleri incelenmiş, çok kriterli karar verme (ÇKKV) yaklaşımlarından analitik hiyerarşi süreci (AHP) ve coğrafi bilgi sistemi (CBS) mekânsal analiz araçları kullanılarak ilgili metro hattı için bir uygunluk değerlendirme haritası üretilmiştir. AHP tekniği ile literatürde tanımlanan çok sayıda kriter uzman görüşleri ve pratik uygulama esaslarına dayalı olarak değerlendirilmiş ve hiyerarşik yapıda ağırlıklı optimize edilmiş bir kriter seti oluşturulmuştur. CBS ortamında elde edilen mekânsal verilerin AHP ağırlıklarıyla entegre edilmesi sayesinde M5 hattının mevcut güzergahı üzerindeki mekânsal uygunluk düzeylerini ortaya koyan bir değerlendirme haritası oluşturulmuştur. Elde edilen bulgular, AHP ve CBS entegrasyonuna dayalı bu yaklaşımın, raylı sistem güzergahlarının çok boyutlu analizi ve karar destek sistemlerinin geliştirilmesi için önemli bir potansiyel sunduğunu göstermiştir. Bu çalışma, karar sürecinin sistematikleştirilmesi, uzman görüşlerinin matematiksel modele dahil edilmesi ve coğrafi bağlamda görsel sonuçlar sunması olarak açıklanan temel üstünlüklere sahiptir. Ancak, AHP'nin uzman görüşlerine dayalı öznel değerlendirmelere duyarlı olması ve CBS analizlerinin veri kalitesine bağımlı kalması çalışmanın iki kritik sınırıdır.