Sedad Hakkı Eldem mimarlığı'nın yayınlanmamış eskizleri üzerinden değerlendirilmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, MİMARLIK ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: KERİM KÜRKÇÜ
Danışman: Nur Urfalıoğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışma, çağdaş Türk mimarlığının başat aktörlerinden Sedad Hakkı Eldem'in mimarlık üretiminin kökenlerini ve gelişimini, öğrencilik yıllarında tuttuğu eskiz defterleri ve içinde biriktirdiği gazete kupürleri üzerinden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Eldem'in çok katmanlı, araştırmacı ve belgeleyici kişiliğinin, içinde büyüdüğü kültürel ortam, Avrupa'da geçirdiği çocukluk ve gençlik yılları, İstanbul'da aldığı mimarlık eğitimi ve yerel mimarlık örnekleriyle nasıl şekillendiği bu araştırmanın temelini oluşturur. Sedad Hakkı Eldem, içine doğduğu Edhem Paşa Ailesi'nde ve babasının diplomatik görevleri nedeniyle çocukluk ve gençlik yıllarını geçirdiği Marsilya, Zürih, Cenevre, Münih gibi Avrupa şehirlerinde çok dilli ve kültürlü bir ortamda büyümüştür. 1924 yılında Sanayi-i Nefise Mektebi'nde mimarlık eğitimine başlayan Eldem için buradaki Beaux-Arts temelli, eklektik eğitim ve farklı üslupları birlikte kullanabilme eğilimi mesleki kimliğinin oluşumunda etkilidir. Atölye hocası Giulio Mongeri'nin ve tarih hocası Celal Esad Arseven'den aldığı eğitim ise Eldem'in yerel mimariye olan ilgisini pekiştirmiş ve "Türkleşme" sürecinde önemli bir rol oynamıştır. Eldem Ailesi'nin düzenli olarak Alman sanat ve mimarlık dergilerini takip etmesi, Sedad Hakkı'nın dönemin sanatsal, mimari ve teknolojik gelişmelerinden haberdar olmasını sağlamıştır. Özellikle transatlantik gemileri ve otomobillerin aerodinamik formları, hız ve hareket kavramları, Eldem'in kendi mimari tasarımlarında "Transatlantik Estetiği" olarak adlandırılan bir yaklaşımla kendini göstermiştir. Eldem'in bu çalışma kapsamında değerlendirilen eskizlerinde, farklı mimari üslupları denediği, ancak hiçbirini tek başına kullanmayıp çeşitli ölçeklerde harmanladığı görülmüştür. Ayrıca eskizlerde plan düzleminde, kütle ve detay ölçeğinde Türk İslam mimarisinden izlere, Alman sanat ve mimarlık dergilerinden esinlenmelere de rastlanmaktadır. Eldem'in öğrencilik döneminde yaptığı eskizlerin izleri profesyonel mimari üretimlerinde görülmektedir. Bu çalışma, Sedad Hakkı Eldem'in mimarlık üretiminin temelleri, çocukluk ve gençlik yıllarında edindiği zengin kültürel ve sanatsal birikimin, aldığı disiplinli mimarlık eğitiminin ve yerel mimari referansların dinamik bir sentezindir. Öğrencilik yıllarındaki eskizleri, onun sürekli araştıran, sentezleyen ve farklı ölçeklerde denemeler yapan bir mimar kişiliğinin ilk ve en net izlerini sunmaktadır. Bu çalışma, Eldem'in çok yönlü mimarlık anlayışının kökenlerini ve bu anlayışın sonraki profesyonel yaşamına nasıl tesir ettiğini derinlemesine anlama fırsatı sunmaktadır.