Sürdürülebilir katı atık yönetimi için coğrafi bilgi sistemleri tabanlı bulanık çok kriterli mekânsal karar verme yaklaşımı: Diyarbakır örneği
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Makine Fakültesi, Endüstri Müh.Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: KASIM ŞİMŞEK
Danışman: Selçuk Alp
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Katı atık bertarafı, kent nüfusunun artmasıyla birlikte kent yöneticilerinin karşı karşıya kaldığı önemli çevresel ve sosyoekonomik sorunlardan biridir. Bir atık bertaraf yöntemi olarak Katı Atık Düzenli Depolama (KADD), belediyeler tarafından sıklıkla kullanılan yaygın ve etkili bir çözümdür. Ancak düzenli depolama tesis yerini belirlemek, teknik, çevresel ve ekonomik kriterlerin adilce değerlendirilmesini ve toplumsal muhalefetle uzlaşıyı gerektiren zahmetli bir süreçtir. Bu çalışma, belediye katı atık bertarafı için KADD tesisine uygun aday yerler belirlemeyi ve mevcut Katı Atık Transfer İstasyonlarından (KATİ), aday KADD yerlerine atık taşıyacak araç rotalarını minimize etmeyi hedeflemektedir. Bu amaçla çeşitli kurumlarda görev yapmakta olan tecrübeli uzmanların olduğu, kriter belirleme ve değerlendirme komisyonu kurulmuştur. Bu komisyondaki uzman ekibin tecrübesi ve geniş bir literatür araştırması desteği ile düzenli depolama yer seçiminde etkili olan, çevresel, ekonomik ve sosyokültürel hassasiyetleri içeren 14 kriter belirlenmiştir. Bu kriterleri temsil edecek tematik haritalar, Coğrafi Bilgi Sistemlerindeki (CBS) araçlarla üretilmiş veya çeşitli kurumlardan temin edilmiştir. Bu haritalar bulanık üyelik fonksiyonları kullanılarak standardize edilmiş ve öznitelik değerleri sürekli değerlere dönüştürülmüştür. Kriter ağırlıklarının belirlenmesinde uzman görüşlerinin etkili olduğu Aşamalı Ağırlık Değerlendirme Oran Analizi (SWARA) yöntemi kullanılmıştır. Standartlaştırılmış tematik haritalar ve kriter ağırlık değerleri ile Ağırlıklı Doğrusal Kombinasyon (WLC) yöntemi kullanılarak kriter uygunluk haritası elde edilmiştir. Çalışma sahasında KADD tesis yeri için kullanılmasına izin verilmeyen alanların tespiti için yedi kısıtlayıcı harita birleştirilmiş ve çalışma alanının %55'lik kısmının KADD tesis yeri için değerlendirme dışı bırakılması sağlanmıştır. Kriter uygunluk haritası ve birleşik kısıt haritasının ArcGIS'in Raster Calculator aracıyla birleştirilmesiyle nihai uygunluk haritası elde edilmiş ve buna göre çalışma alanının %3,44'ünün KADD tesis yeri için uygun olduğu belirlenmiştir. Şehrin değişik bölgelerinde kümelenmiş bu alanlardan uygunluk değeri/CBS puanı en yüksek olanlar seçilerek yedi aday yere dönüştürülmüştür. Bu çalışmanın uygulama alanı Diyarbakır'da, mevcut ve/veya yapılması planlanan dört adet KATİ ile yerleri bu çalışma kapsamında tespit edilen yedi adet KADD aday yer arasında atık transfer maliyetini optimize edecek araç rotalaması, ArcGIS in Network Analyst modülü kullanılarak yapılmıştır. Bu rotalardan elde edilen mesafeler ve her KATİ den transfer edilecek yük miktarları çarpılarak, her KADD aday yeri için yük-mesafe çarpanı elde edilmiş ve karar verme sürecinde kullanılmıştır. Geliştirilen metodoloji, değerlendirme komisyonu tarafından aday alanların yerinde keşfi ve tespitiyle doğrulanmıştır. Bu çalışmada geliştirilen metodolojinin, kullanım kolaylığı, esnekliği ve içerdiği uzman tecrübesiyle benzer ölçekteki şehirlerde başta KADD yerleri olmak üzere, değişik sektörlerde tesis yeri belirleme çalışmalarında rehberlik edebileceği beklenmektedir.