Geçicilikten Hipergerçekliğe Zaatari Mülteci Kampı

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Burcu Köroğlu

Danışman: Senem Kaymaz

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Mülteci kampları; savaş, doğal afetler ve siyasi krizler gibi olağanüstü durumlar sonucunda geçici birer çözüm olarak sunulan mekânsal kurulumlardır. Ancak bazı mülteci kamplarının geçiciliği zamanla ortadan kalkar ve sürekli bir hale gelir. Bu geçici süreklilik durumunda ise kamplarda mekâna dair algılar ve yer edim süreçleri yeniden şekillenir. Dahası mekân, mültecinin eski yaşamına bir bağlanma noktası ya da yeni yaşamını yapılandırma sürecinin kendisine de dönüşebilir. Devam eden geçicilik hali, mülteci kamplarının, mülteciler için başlangıçtaki geçici süreklilik durumunun ötesine geçerek yeni bir gerçeklik, başka bir ifadeyle bir hipergerçeklik yaratır. Oluşan hipergerçeklik, mültecinin kamptan önceki yaşamında sürdürdüğü günlük pratiklerin, rutinlerin ve ritüellerin yeniden üretilip taklit edilmesinin bir sonucudur. Mültecinin kampta geçirdiği süre uzadıkça filizlenen ve dönme umudunun kalmadığı ya da ertelendiği bir aşamada ortaya çıkan hipergerçekliğin yarattığı gerilim çalışmanın temel problemidir. Tez çalışmasında, Ürdün'de 2012 yılında kurulan Zaatari Mülteci Kampı'nın geçici bir mekânsal kurulumdan bir süreklilik rejimine dönüşümü incelenmektedir. Tez çalışmasının hipotezi, kampın başlangıçta evrensel standartlarla kurulan düzeninin geçicilik söylemiyle üretilen temsilinin, mültecilerin yeniden düzenleme ve yapım taktikleriyle nasıl aşındırılarak yeniden kurulduğunun Jean Baudrillard'ın simülasyon kuramı ile açıklanabileceğidir. Bu uğurda Zaatari'deki dönüşüm Baudrillard'ın ortaya koyduğu gibi imgenin dört aşamalı simülakra dönüşümü ile okunmaktadır. Yöntem olarak Zaatari Mülteci Kampı üzerine üretilmiş etnografik çalışmalar, tezler, kurumsal raporlar ve makalelerden seçilen beş adet çalışma değerlendirilmiştir. Seçilen kaynaklar kampın mekânsal dönüşümünü, kullanıcı müdahalelerini ve gündelik yaşam pratiklerini ele alma biçimleri açısından karşılaştırılmalı biçimde okunmuştur. Elde edilen bulgular, kontrol edilebilir düzenin mülteciler tarafından içeriden yeniden üretilen bir düzen ile yer değiştirdiğini, Zaatari'nin geçici imgesinin giderek işleyen bir süreklilik haline geldiğini göstermektedir. Ayrıca bulgular Zaatari'deki mültecilerin %80'inin memleketi olan Dera kentine ait mekânsal belleğin kampa pazar yeri, dükkan, kafe ve ev içi düzenlemelerle taşındığını da ortaya koymaktadır. Sonuç olarak tez çalışması, Zaatari'de görünür olan geçicilikten sürekliliğe evrilen mekansal gerçekliğin, Baudrillard'ın simülasyon kuramı bağlamında dört aşamalı bir okuma ile kavranabileceğini ortaya koymaktadır. Ayrıca bu kavramsal okuma yalnızca Zaatari'ye özgü bir betimleme değil, benzer nitelikteki farklı mülteci kamplarının da değerlendirilebilmesinde bir çerçeve sunmaktadır.