Şor Destanı Ak Plek Üzerine Simgesel Bir İnceleme

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: GÜLAY ÇAKIR

Danışman: Aynur Koçak

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Şor Türkleri, Güney Sibirya'nın Kemerovo Bölgesi'nde yaşayan bir topluluktur. Günümüzde giderek zayıflayan etnik kimlikleriyle Rus toplumu içinde asimile olmuş şekilde yaşayan Şor Türkleri, kadim dönemlerden günümüze erişen, özellikle destan ve masal ağırlıklı zengin bir halk edebiyatı külliyatına sahiptir. Şor Türklerinin halk edebiyatı ürünleri, kadim Türk geleneklerini yansıtması ve sözlü edebiyat kültürünün önemli bir parçası olması sebebiyle hem edebiyat hem de kültür çalışmaları açısından büyük bir öneme sahiptir. Bu çalışmada, Şor halk edebiyatı içinde önemli bir yere sahip olan destan türünden bir örnek olan "Ak Plek" ele alınacaktır. Şor destanları, yüzyıllar boyunca Şor toplumu içinde anlatıcılık geleneği çerçevesinde aktarılmış ve 20. yüzyılda farklı araştırmacılar tarafından kayıt altına alınmıştır. Güney Sibirya Türklerine ait destanlar göz önünde bulundurulduğunda destan kahramanlarının mitik anlamda girmiş olduğu erginlenme/olgunlaşma süreci, ünlü mit çözümleyicisi Joseph Campbell'in belirttiği gibi yola çıkış aşaması ile başlamaktadır. Kahramanlar, toplum tarafından seçilmiş kimselerdir. Bu bağlamda, Şor destanlarında destan kahramanlarının mitik serüveni anne karnına düşmeden önce başlar. Doğum öncesi süreç ve olağanüstü doğum göz önünde bulundurulduğunda kahramanın bireyselleşme süreci, geçmişin dinamiklerinden hareketle kendisini günceller. Dolayısıyla kahramanın sonsuz yolculuğu kahramanın dışında kültürel süreç ile başlar. Kahraman, içinde doğup büyüdüğü Türk toplumunu yaşatmak adına bir erginlenme/olgunlaşma aşamasından geçer. Kahramanın doğum öncesinden itibaren geçtiği bir dizi sınav, bir anlamda içinde doğup büyüdüğü toplumun kat etmiş olduğu aşamaları göstermektedir. Bu çalışmada Şor destan kahramanı Ak Plek'in erginlenme/olgunlaşma aşamaları sistematik bir düzlemde ele alınıp incelenmiştir.