İlaç Etken Maddelerinin Deneysel Tasarım Kullanılarak Yüksek Performanslı Sıvı Kromatografisi İle Analizi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, KİMYA ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2019
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: GİZEM YARKADAŞ
Danışman: Özlem Aksu Dönmez
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmada soğuk algınlığı preparatlarında etken madde olarak kullanılan fenilefrin hidroklorür, guaifenesin, pirilamin maleat ve parasetamolün bir arada tayini için gradient HPLC yöntemi geliştirildi. Deneysel tasarım yöntemlerinden 4 faktörlü, 3 seviyeli Box-Behnken tasarımı kullanılarak yöntemin optimizasyonu yapıldı. pH, akış hızı ile gradient 1 ve gradient 2'deki asetonitril : fosfat tamponu hareketli faz sisteminin % fosfat tamponu miktarları olmak üzere 4 faktör belirlendi. Seviyeler pH için 2,5 – 3,0 – 3,5; akış hızı için 0,8 – 1,0 – 1,2 mL/dak, gradient 1 için 85 – 90 – 95, gradient 2 için ise 70 – 75 – 80 % fosfat tamponu olarak belirlendi. Faktörlerin düşük seviyeleri için (–1), orta seviyeleri için (0) ve yüksek seviyeleri için (+1) kodları kullanıldı ve toplam 27 deney yapıldı. İncelenen faktörlerin HPLC kromatogramındaki piklerin ayırma gücü üzerine bireysel ve birbirleri ile olan etkileşimlerinin etkileri incelendi. Optimizasyon tasarımı ile elde edilen verilere regresyon analizi yapıldı. Sonuçların doğruluğunu test etmek için ANOVA yapıldı. Elde edilen sonuçlardan iki gradient basamağında fosfat tamponu oranının ve bunların ikili etkileşimlerinin ayırma gücü üzerinde etkili olduğu görüldü. Ayırma gücüne ait matematiksel bir model regresyon sonuçları kullanılarak elde edildi. Bu modelden teorik ayırma gücü değerleri bulundu. Teorik ayırma gücü değerleri ile deneysel ayırma gücü değerleri arasındaki ilişki incelenerek modelin uygunluğu test edildi ve bulunan korelasyon katsayısına göre (0,9820) modelin uygun olduğuna karar verildi. Elde edilen modele göre kromatografik şartlar; hareketli fazın pH'ı 3,5; gradient 1 için %95 fosfat tamponu; gradient 2 için %80 fosfat tamponu ve akış hızı 0,8 mL/dak olarak belirlendi. Belirlenen optimum şartlarda parasetamol için 250 nm, diğer etken maddeler için ise 220 nm'de spektrofotometrik dedektör kullanılarak kromatogramlar kaydedildi. Geliştirilen yöntem doğrusallık, tekrarlanabilirlik, doğruluk (% geri kazanım), tanıma – hesaplanabilirlik limiti (LOD-LOQ) parametreleri incelenerek valide edildi. Doğrusallık için yapılan çalışmalarda regresyon katsayıları (R2) fenilefrin hidroklorür, guaifenesin, pirilamin maleat ve parasetamol için sırasıyla 0,9997; 0,9998; 0,9998 ve 0,9999 olarak bulundu. Gün içi tekrarlanabilirlik testlerinde %RSD değerleri fenilefrin hidroklorür için 0,99 – 1,94; guaifenesin için 0,25 – 1,89; pirilamin maleat için 0,66 – 1,92 ve parasetamol için 0,18 – 0,66 aralığında; günler arası tekrarlanabilirlik testlerinde ise %RSD değerleri fenilefrin hidroklorür için 1,38 – 1,92; guaifenesin için 0,33 – 1,06; pirilamin maleat için 1,29 – 1,82 ve parasetamol için 0,89– 1,98 aralığında bulundu. Doğruluk için, incelenen maddeleri içeren örnek çözeltisi içine 3 farklı konsantrasyonda fenilefrin hidroklorür, guaifenesin, pirilamin maleat ve parasetamol ilave edilerek analiz yapıldı. Fenilefrin hidroklorür için %99,20 – %101,53; guaifenesin için %103,13 – %104,30; pirilamin maleat için %98,72 – %99,42 ve parasetamol için %101,60 – %102,80 aralığında geri kazanım değerleri elde edildi. Fenilefrin hidroklorür, guaifenesin pirilamin maleat ve parasetamol için sırası ile tanıma limiti; 0,42; 0,25; 0,34; 0,32 μg/mL, hesaplanabilirlik limiti; 1,41; 0,83; 1,14; 1,07 μg/mL olarak hesaplandı. Fenilefrin hidroklorür, guaifenesin, pirilamin maleat ve parasetamolün bir arada analizi için geliştirilen HPLC yöntemi Peditus adlı şurup preparatına başarıyla uygulandı. Fenilefrin hidroklorür için %98,33; guaifenesin için %101,70; pirilamin maleat için %98,66 ve parasetamol için %102,15 geri kazanım değerleri elde edildi.