Türkiye’deki Yapı Denetim Uygulamaları İle İlgili Bir İnceleme: Yapı Denetiminde Karşılaşılan Başlıca Sorunlar
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, İnşaat Fakültesi, İnşaat Mühendisliği Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Bedirhan Temizel
Danışman: Hande Aladağ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Güvenli, dayanıklı ve sürdürülebilir yapıların inşa edilmesi, yapı denetim sisteminin etkin işleyişine bağlıdır. Ülkemizde 4708 sayılı Yapı Denetim Kanunu çerçevesinde yürütülen yapı denetim süreci, denetim kuruluşlarının bağımsızlığı, denetim kalitesindeki yetersizlikler ve süreçte yaşanan çeşitli aksaklıklar nedeniyle istenen seviyeye ulaşamamaktadır. Yapı denetim sürecinde karşılaşılan bu sorunlar, yapı güvenliğini doğrudan etkileyerek can ve mal kayıplarına yol açabilecek riskleri artırmaktadır. Bu nedenle, yapı denetim sisteminde mevcut problemlerin tespit edilerek kök nedenlerinin belirlenmesi, tartışılması ve çözüm önerilerinin geliştirilmesi, sürecin etkinliğini artırmak adına büyük önem taşımaktadır. Çalışma kapsamında, yapı denetimi ile ilgili gerçekleştirilen kapsamlı literatür taraması sonucunda tespit edilen problemler, yapı denetim sürecinde yer alan beş ana aktör (yapı denetim firması, müteahhit ve şantiye şefi, yapı sahibi, proje müellifi ve kamu kurumları) bazında sınıflandırılmıştır. Literatür taramasında belirlenen toplam 45 problem arasında, 20 tanesinin (%44) yapı denetim firmalarından kaynaklandığı görülmüştür. Sayısal olarak en fazla probleme neden olan aktörün yapı denetim firmaları olduğu tespit edilmiş ve bu nedenle çalışmada yapı denetim firmalarına odaklanılmıştır. Ayrıca, yapılan frekans analizi doğrultusunda da yapı denetim firmalarına ilişkin problemlerin literatürde daha sık vurgulandığı görülmüştür. Bu bağlamda, yapı denetim firmalarına ilişkin problemlerin kök nedenlerini belirlemek amacıyla bir anket çalışması gerçekleştirilmiştir. Anket çalışması kapsamında, yapı denetim sektöründe deneyimli 10 uzman ile görüşülmüş ve elde edilen kök nedenler, Ishikawa (Balık Kılçığı) Diyagramı kullanılarak, 8 ana neden (insan, fiyat, süreç, ürün, yer, politika, prosedür ve tanıtım) ile ilişkilendirilmiştir. Ardından, Pareto analizi ile bu kök nedenlerin hangi problemlere daha fazla etki ettiği ortaya konulmuştur. Ishikawa analiz sonuçlarına göre denetim firmalarından kaynaklanan problemlerin büyük ölçüde ekonomik faktörler, insan faktörleri, süreç yönetimi ve politika eksikliklerinden kaynaklandığını göstermektedir. Özellikle, denetim süreçlerinde maliyet odaklı yaklaşımlar, hizmet bedellerinin düşüklüğü, nitelikli personel eksikliği ve denetim mekanizmasının yetersizliği öne çıkmaktadır. Pareto analizi sonuçları ise bakanlık denetimlerinin ve cezai yaptırımların yetersizliği, yapı denetim elemanlarının düşük ücretlerle çalıştırılması, denetimin önemine yönelik toplumdaki farkındalık eksikliği, yapı denetim hizmet bedellerinin düşük olması, uzak mesafelerde denetim sıklığı ve kalitesinin düşmesi, yapı denetim firmalarının personel yetersizliği, denetim elemanlarının iş yoğunluğu, teknik personelin mesleki bilgi ve saha deneyimi eksikliği kök nedenlerinin belirlenen problemler üstünde en fazla etkisi olan kök nedenler olduğunu ortaya koymuştur. Bu çalışma, yapı denetim sürecinde yaşanan problemlerin sistematik bir şekilde analiz edilmesini sağlayarak, mevcut sorunlara yönelik kök nedenleri ortaya koymaktadır. Bulgular doğrultusunda, yapı denetim sisteminin iyileştirilmesine yönelik çeşitli öneriler geliştirilmiştir. Özellikle, denetim süreçlerinin şeffaflığını ve bağımsızlığını artıracak düzenlemeler yapılması, denetim firmalarının kalite standartlarının güçlendirilmesi, nitelikli personel eksikliğini gidermek için eğitim programlarının oluşturulması ve hizmet bedellerinin güncellenerek iyileştirilmesi, sistemin daha etkin hale getirilmesi açısından kritik önlemler olarak değerlendirilmektedir. Elde edilen sonuçların, yapı denetim sisteminin iyileştirilmesi sürecine katkı sağlaması ve ilgili paydaşlar için rehber niteliğinde olması beklenmektedir.