Dede Korkut Anlatılarına Oyunbilimsel Bir Yaklaşım

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: SÜMEYYE KÜBRA GÜNDOĞDU

Danışman: Aynur Koçak

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Dede Korkut Kitabı insanlığın evrensel sorunlarını, arayışlarını toplumsal ve bireysel eksende ele alırken Türk kültürel kimliğinin korunması, tanıtılması, gelecek nesillere aktarılması açısından Türk edebiyat tarihinin en önemli eserlerinden biridir. Bu anlatılar, geleneksel metin analizlerinin ötesinde farklı disiplinlerin yaklaşımlarıyla incelenebilecek derin bir yapıya ve zengin bir kültürel mirasa sahiptir. Yeni analiz yöntemleri, dilbilim, edebiyat kuramı ve sosyal bilimler gibi alanlardan farklı perspektifler sunarak, anlatıların derinlemesine incelenmesini sağlamaktadır. Semantik, sosyolojik, psikolojik ve diğer analitik çerçevelerin kullanılarak anlatıların daha kapsamlı bir şekilde anlaşılması, Dede Korkut Kitabının değerinin ve öneminin daha iyi ortaya konması açısından son derece önemlidir. Bu tez, anlatılara faklı bir pencereden bakma girişimidir. Oyunbilim verilerinden yararlanılarak bir analiz yöntemi geliştirilebilir mi? Dede Korkut anlatılarına oyunbilim açısından bakılabilir mi? Dede Korkut anlatılarında hangi oyunlar oynanmaktadır ve bunlar nasıl gruplandırılabilir? Anlatı evreninde hangi meta- mesajlar verilmektedir? Hangi anlatının kaç kahramanı vardır? Tezin amacı bu gibi sorulara cevap aramaktır. Oyunbilimsel (ludolojik) bir perspektif benimsenerek hazırlanan bu tezde Dede Korkut anlatılarının oyunsal doğasına ışık tutulması hedeflenmiştir. Böylece anlatıların daha önce ön plana çıkmamış benzersiz özelliklerinin vurgulanarak akademik anlamda Dede Korkut çalışmalarına katkıda bulunulması amaçlanmaktadır. Bu bağlamda öncelikle oyunbilim (ludoloji) alanındaki çalışmalar incelenmiş ve bir metin analiz yöntemi geliştirilmiştir. Çünkü "oyun" her anlatının ve yaşamın özünde olduğu gibi Dede Korkut Kitabı'nın da tüm anlam ve dil katmanlarına işlemiştir. Oyunsal yanı sayesinde Dede Korkut anlatıları; dinleyeni, okuyanı, izleyeni, performans sergileyeni çeşitli yönlerden etkileyen ve katılım duygusu sağlayan bir yapı ortaya koyar. Diğer taraftan anlatı, kahramanının kendisi için başından sonuna kadar çeşitli amaçları ve araçları içeren bir serüven oyunudur. Çalışmada konunun derinlemesine anlaşılması için önce genel olarak anlatı- oyun ilişkisi çeşitli açılardan ortaya konulmuştur. Ana bölümde ise geliştirilen analiz yöntemi altı Dede Korkut boyuna uygulanmıştır. Oyuncu sayısı değişkeni bir kriter olarak kabul edilmiştir. Altı anlatı örneklem olarak seçilirken, her oyuncu sayısından birer örnek olmasına dikkat edilmiştir. Dede Korkut anlatılarında "oynanan oyunlar" da işlenen ana konulardan biridir. Çalışma, karakterlerin ya da anlatının gerçek oyunlar oynadığı durumları inceleyerek, bu oyunların anlatı geleneği içindeki önemini açıklamaktadır.