VELAYETİ FAKİH VE İRAN DIŞ POLİTİKASI: ALİ HAMANEY'İN KONUMU
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2019
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HAZAR VURAL JANE
Danışman: Fuat Aksu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İran İslam Cumhuriyeti gerek bölgesel alt sistem dinamikleri açısından gerekse uluslararası sistem düzeyinde kritik bir konumda yer almaktadır. 1979 İslam Devrimi bölge dinamiklerinde ve uluslararası dinamiklerde önemli kırılma noktası olmuş, İran'da Şii Ulema iktidarı ele geçirmiştir. 1979 İslam Devrimi ile Şii Ulema'nın toplum içerisindeki konumu siyasallaşmış, yeni ve kendine özgü bir sistem oluşturulmuştur. Ayetullah Ruhullah Humeyni tarafından formülleştirilen bu sistem 1979'dan günümüze İran'ın yönetim şekli haline gelmiş ve devletin hükümet sisteminde güç kazanarak yerleşmiştir. Ancak İran'ın bu kendine özgü yapısı, dış ilişkiler açısından yeterince anlaşılamamaktadır. Gerek nükleer politikalar gerekse İran'ın Ortadoğu'ya yönelik politikaları konusunda 14 Temmuz 2015 tarihli Nükleer Anlaşma'ya kadar olan süreçte büyük tartışmalar yaşanmış ve bunun etkileri günümüze kadar devam etmiştir. İran'da seçimle işbaşına gelen Cumhurbaşkanı'nın da üzerinde, gücü anayasaya dayanan Lider'in etkinliği mevcuttur. Dolayısıyla, İran'da Lider Seyyid Ali Hüseyin Hamaney , politika yapım sürecinde önemli konumda yer almaktadır. Rehber'in Şii inanç sisteminden kaynaklanan aşkın (transcendent) konumu, pratik siyasette diğer kurum ve kişilere karşı hiyerarşik üstünlüğünün temelini oluşturmaktadır. Dolayısıyla Rehber'in bu konumu İran'ın dış politikalarında karar alma süreçlerine etki etmektedir. Bu çerçevede dış politika karar alma sürecinde de İran Cumhurbaşkanlarının etkisi sınırlı kalmakta, nihai karar konusunda Rehber belirleyici faktör olmakta ve genel çerçeveyi çizmektedir. Lider kararlar için bu çerçeveyi belirlerken, İran içindeki dengeleri de gözeterek içeride bir denge mekanizması olmakta ve uluslararası sistemden gelen baskılara cevap vererek İran'ın genel pozisyonunu belirlemektedir. Çalışmanın teorik arka planı neoklasik realizme dayanmaktadır. Böylelikle çalışmada karar alıcının algıları, ulusal ve uluslararası baskılar da yer alacaktır. Bu bağlamda, teorinin savunduğu üzere, karar alıcının eylemlerinin iç ve dış siyasal ortamla etkileşimi önemlidir. Bu çalışma, İran'ın kendine özgü siyasal sisteminde Liderin konumunu; siyasal, mezhepsel, kültürel faktörler ve politik psikoloji çerçevesinde ele alacaktır. Bu bağlamda karar alıcının uygulamaları ve İran'ın bölge politikaları daha iyi anlaşılacaktır. Bu çerçevede çalışmada, İran siyasal yapısı içinde Lider'in konumlandığı yer ve Lider'in dış politika üzerindeki etkisi incelenecektir. Anahtar Kelimeler: Rehber, Dış Politika, Neoklasik Realizm, Karar Alma, Ortadoğu.