Erken tasarım evresinde animasyon tabanlı dijital eskiz üzerine bir değerlendirme
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, MİMARLIK ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ALİ DEMİRCİ
Danışman: Selin YILDIZ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu doktora tezi, mimari tasarım sürecinin erken evresinde farklı dijital eskiz araçlarının tasarım düşüncesiyle kurduğu ilişkiyi incelemektedir. Bu kapsamda dijital eskiz araçları, temsil yapılarındaki farklılığa dayanarak Statik Dijital Eskiz (SDE) ve Animasyon Tabanlı Dijital Eskiz (ADE) olmak üzere iki kategoriye ayrılmıştır. ADE kavramsallaştırması animasyon çıktısından ziyade animasyon üretim araçlarında bulunan çoklu çerçeve (frame) yapısını vurgulamaktadır. Bu araştırma, dijital eskizin geleneksel eskize kıyasla sıklıkla eleştirilen sınırlılıklarının, SDE araçlarının durağan ve sonuç odaklı üretimi önceleyen arayüz yapısından kaynaklanabileceği yönündeki hipotez üzerine kuruludur. Bu doğrultuda çalışmanın temel amacı, erken tasarım evresinde kullanılan SDE ve ADE araçlarının tasarım sürecindeki fikir üretimi ve araçla etkileşim örüntülerini nasıl yapılandırdığını incelemektir. Bununla birlikte araştırma, söz konusu araçların etkilerini doğrusal sonuçlar üzerinden test etmekten ziyade, tasarım sürecinde ortaya çıkan üretim biçimleri, temsil dönüşümleri ve araçla etkileşim pratiklerini açığa çıkarmayı amaçlayan keşif odaklı bir yaklaşımla kurgulanmıştır. Bu kapsamda sekiz mimarlık öğrencisi, alternatif fikir üretimini merkeze alan bir tasarım görevi özelinde, her biri 40 dakika süren SDE ve ADE oturumlarına katılmıştır. Üretilen toplam 305 eskiz nitel görsel içerik analiziyle değerlendirilmiş; katılımcıların araçla etkileşimleri protokol analiziyle çözümlenmiş, bulgular istatistiksel testlerle desteklenmiştir. Bulgular, ADE araçlarının eskiz üretim yoğunluğunu ve ardışık temsil üretimini artırdığını; ancak bu artışın, fikirlerin dönüştürülmesi, yeniden çerçevelenmesi ve yeni tasarım kararlarının ortaya çıkmasıyla her durumda örtüşmediğini göstermektedir. SDE araçlarında ise fırça ayarı, katman düzenleme gibi araç odaklı hareketlerin, tasarım sürecini çizim eyleminden kopararak parçaladığı ve eskiz üretimini sınırladığı gözlemlenmiştir. Bu durum, dijital araçların hata düzeltme avantajlarının, eskiz sürecini daha güvenli ve kontrollü bir üretim pratiğine yönlendirerek açık uçlu yorumlama ve keşif odaklı ilerleme gibi erken tasarım evresine özgü nitelikleri sınırlayabildiğini göstermektedir. Araştırma, dijital eskiz araçlarının erken tasarım evresindeki etkilerinin yalnızca arayüz özellikleri çerçevesinde değil; tasarımcıların araca atfettikleri kullanım amacı ve aracın oluşturduğu temsil beklentileri üzerinden de değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.