Yapay zekânın mimaride metaforik bağlam üretimi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, MİMARLIK ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BURAK MESUTOĞLU
Danışman: Neslinur HIZLI ERKILIÇ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Son yıllarda önemli bir ivme kazanan yapay zekâ teknolojileri, yalnızca teknik problemlere çözüm üreten sistemler olmanın ötesine geçerek, kavramsal düşünme ve yaratıcı üretim süreçlerine de entegre olabilen nitelikler kazanmıştır. Bu süreçlerin yer aldığı alanlardan biri olan mimarlık disiplini yalnızca fiziksel form üretimi değil, aynı zamanda tarihsel, kültürel ve sosyal katmanları içeren çok boyutlu bir bağlam kurma pratiğidir. Bu çok katmanlı yapıda yer alan metafor, mimarın düşünce dünyasındaki soyut kavramları somutlaştırarak mekânlara dönüştürmesini sağlayan temel bir araçtır. Bu tez, mimarlıkta metaforun zihinsel süreci ve kavramsal altyapısının yapay zekâ tarafından nasıl ve ne ölçüde kurgulanabileceği, anlamlandırılabileceği, üretilebileceği ve mimari tasarıma nasıl entegre olabileceğini sorgulamaktadır. Çalışma, mimari disiplindeki tasarımın arka planında yer alan soyut ve kavramsal düşünce süreci ile günümüz seviyesindeki yapay zekâ kesişimini metaforik bağlam üretimi ekseninde ele almaktadır. Mimaride yapay zekâ araştırmaları çoğunlukla biçimsel çeşitlilik ve optimizasyona odaklanırken mimari metaforlarla oluşan bağlamın ve mimari söylemin üretiminde yapay zekâ kullanımına dair çalışma sayısı son derece sınırlıdır. Bu çalışma, yapay zekâyı salt form üretiminin ötesine taşıyarak mimari metaforların yapay zekâ üretim potansiyelini sorgulayarak mimaride yapay zekâ kullanımına ilişkin özgün bir boşluğu doldurmaktadır. Tez çalışmasında yapay zekânın gelişimi, bilişsel sistemlerle ilişkisi ve günümüzde mimarlık alanında kullanılan uygulama örnekleri incelenmiştir. Veriler üzerinden metafor üretimi gerçekleştiren üretken yapay zekâ sistemlerinin sınırları ve potansiyelleri araştırılmıştır. Bağlam, metafor ve metaforik bağlam kavramları kuramsal düzeyde ele alınmış; bu kavramların mimarlık disiplinindeki gelişimi, güncel yaklaşımlar ve mimari tasarımdaki işlevleri analiz edilmiştir. Bu kapsamda mimari metaforların irdelenmesinde nitel ve nicel değerlendirmelerle hibrit şekilde sistematik bir analiz yöntem süreci sunan Metafor Analiz Kartı (MAK) geliştirilmiştir. Çalışma kapsamında Daniel Libeskind'in Berlin Yahudi Müzesi tasarımı, mimarlık tarihinde güçlü bir metaforik anlatı örneği olarak bu yöntemle sistematik bir şekilde analiz edilerek yapay zekâ uygulamalarında kullanılmak üzere referanslar elde edilmiştir. Referanslar doğrultusunda yapılan deneysel uygulamalar ile yapay zekânın mimari metafor üretimi ve mimari bağlam oluşumu sorgulanmıştır. Deneysel uygulamalar neticesinde yapay zekâ ile üretilen mimari metafor önerileri; metafor haritalaması, sınıflandırılması ve metaforik bağlam yönünden analiz edilerek anlatı gücü, bağlamsal uyum, biçimsel bütünlük, kavramsal tutarlılıklar değerlendirilmiş ve referans tasarımla karşılaştırmalı bulgular ortaya konmuştur. Tezin sonunda, yapay zekânın belirli sınırlar dahilinde mimarın düşünsel süreçlerine kavramsal katkılar sunabilecek bir ortak olarak ele alınabileceği sonucuna varılmıştır. Çalışma günümüz yapay zekâsı ile mimari tasarımın yaratıcı yönüne yeni bir bakış sunarken; gelecekte yapılacak yeni çalışmalara ilişkin zihinsel bir zemin hazırlamaktadır.