Mevlânâ menakıbnamesi Menâkıbü'l-Ârifîn'in Türkçe tercümesi: Zâhid bin Ârif'in Mahzenü'l-Esrâr'ı
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ELİF ÖZCAN UĞUR
Danışman: Sevim Önder
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (ö. 672/1273) eserleriyle Anadolu'da tasavvufun gelişmesine ve Türk tasavvuf edebiyatına büyük katkıları olan bir âlim, mutasavvıf ve şairdir. Hayatı ve öğretileriyle kurulan Mevlevîlik tarikatına dair bugüne kadar birçok çalışma yapılmıştır. Bu çalışmaların dayandığı bazı temel kaynaklar vardır. Bunlardın biri de Mevlânâ'nın torunu Ulu Ârif Çelebi'nin müridi Ahmed Eflâkî (ö. 761/1360) tarafından 754/1353'te Farsça kaleme alınmış Menâkıbü'l-Ârifîn'dir. Çalışmamıza konu olan Mahzenü'l-Esrâr ise Sultan II. Murad (ö. 855/1451) döneminde hız kazanan tercüme faaliyetlerinin etkisiyle, yine sultanın emriyle, Eflâkî menakıbnamesinin Türkçeye ilk defa tercüme edilmesiyle ortaya çıkan bir kaynak eserdir. Bu çalışma giriş, inceleme, metin ve sözlük indeks olarak dört ana bölüme ayrılmıştır. Girişte Mevlânâ'nın hayatı, eserleri ve Mevlevîlik ile Anadolu Selçuklu Devleti'nin siyasi, sosyal ve dinî yapısı ele alınmıştır. İncelemede tercüme edilen metin Menâkıbü'l-Ârifîn ile yazarı Ahmed Eflâkî, çalışma konusu metin Mahzenü'l-Esrâr ve mütercimine dair bilgiler verilmiş, daha sonra metne dair dil incelemesi yapılmıştır. Metin bölümünde metnin, çeviriyazı alfabesiyle Latin harflerine aktarımı bulunur. Sözlük indeks bölümünde ise esere dair söz varlığı ortaya konularak anlamları tespit edilmiş, metinde geçtiği varak numaraları gösterilmiştir. Çalışmanın amacı, öncelikle Eski Anadolu Türkçesinin karakteristik özelliklerini yansıtan Mahzenü'l-Esrâr'ı söz varlığı, imla ve dil özellikleri bakımından ele alarak Türk dilinin tarihsel sürecine katkı sağlamaktır. Ayrıca, Mevlânâ'nın yaşadığı dönem, hayatı ve düşüncesi temel kaynaklar ışığında bir değerlendirmeye tâbi tutulmuştur. Bu sebeple Mevlânâ'ya, Mevlevîliğe ve ayrıca Eski Anadolu Türkçesine dair geniş bir literatür taraması yapılmış, ana ve ikincil kaynaklar incelenmiş ve karşılaştırmalı okumalarla bir kompozisyon yaratılması hedeflenmiştir. Sözlük-indeks çalışmasıyla metnin söz varlığını tespit etmek amaçlanmıştır. Böylece, literatüre Mevlânâ ve Mevlevîliğe dair yeni bir kaynak kazandırılmak hedeflenmiş ve bu kaynağın Türk dilinin tarihsel gelişimine katkı sağladığı tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Mevlânâ, Mevlevîlik, Eflâkî, Menâkıbü'l-Ârifîn, menakıbname, Eski Anadolu Türkçesi