Osmanlı Devleti'nde ilk açılan devlet bankası ve günümüzde halen banka şubesi olarak kullanılan tarihi yapıları
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, MİMARLIK ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AYLİN KAYA
Danışman: Nuran Pılehvarıan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bankacılık faaliyetleri, insanların İlk Çağ'dan itibaren değerli eşyalarını saklamak için güvenilir mekân olarak gördükleri tapınaklarda yapılmaya başlamıştır. Paranın icadı, ticari faaliyetlerin artmasına beraberinde ise kişi ve ailelerin emanet verme, depolama, ödünç para verme gibi işlemleri faiz ile birlikte yapmasına sebep olmuştur. Antik Mısır ve Yunan'da olduğu gibi zamanla bankacılık faaliyetleri para değiştiriciler, sarraflar gibi bir takım kişiler tarafından kent meydanlarında kurulan masaların arkasında yapılmıştır. Ardından Orta Çağ Avrupası'nda, faiz yasağı dışında kalan Yahudi Bankerler'in öncülüğünde Tapınak Şövalyeleri, Cahorsinler ve Lombardlar gibi kişiler ile gelişme göstermiştir. Yeni Çağ, Rönesans Hareketleri, Fransız İhtilâli ve Sanayi Devrimi gibi olayların sonucu olarak yeni pazar kaynaklarının oluşması, artan ticaret, fuar ve panayırların kurulması, yeni kent imarları gibi sosyal ve ekonomik getiriler bankacılık gelişmelerine hız kazandırmış ve Avrupa'nın birçok kentinde modern anlamda bankalar açılmaya başlamıştır. Osmanlı Devleti ise ekonomik ve ticari faaliyetlerini çeşitli kurum, vakıf ve bankerler aracılığı ile sürdürmüştür. Devlet sınırlarında Tanzimat Fermanı'nın 1839'da ilanından sonra 19. yüzyılda modern anlamda tüm dünyadaki ekonomik ve iktisadi gelişmelere paralel koşut olarak banka kurma faaliyetleri başlamıştır. 1847 yılında kurulan ve 1852 yılında kapanan Bank-ı Dersaadet'in ardından 1856 yılında Osmanlı Devleti'nin resmi bankası ve uzun yıllar haznedarlığını yapan Osmanlı Bankası, İngiliz ortak sermayesi ile merkezi Londra olmak üzere İngiltere'de kurulmuştur. 1863'de Fransız sermayesininde katılımıyla Bank-ı Osmanî-i Şahane adı altında, Osmanlı Devleti ile beraber üç ortaklı bir banka kuruluşu haline gelmiştir. Çalışmada Osmanlı Bankası'nın 2001 senesinde Garanti Bankası ile birleşmesinin ardından günümüzde halen İstanbul, Eskişehir, Samsun, Ankara, Mersin, ve İzmir şehirlerinde Garanti Bankası şubeleri olarak kullanılan altı tarihi şube yapısı ele alınmış ve bu bağlamda banka yapılarının geçirdikleri dönüşüm incelenmiştir. Yapıların konumu, tarihçeleri, eski ve günümüz plan yerleşimleri, cephe ve iç mekân olmak üzere yapım ve süsleme özellikleri incelenmiştir. Konu, alan çalışması sırasındaki gözlemler ve belgelemeler ile Osmanlı Bankası Müzesi Arşivi'nden edinilen planlar, çizimler ve fotoğrafların yanı sıra çeşitli kaynaklar ile desteklenmiştir. Bu çalışma, yukarıda belirtilen altı tarihi şube yapısının bir envanterini oluşturarak mimarlık tarihinde eksik olduğu düşünülen boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Söz konusu yapılar, bulundukları yerler ve mimari özellikleri ile olduğu kadar Türkiye bankacılık tarihindeki yerleri ile de öne çıkmaktadırlar. Yapıların geçirmiş oldukları mimari müdahaleler ve yeni bankacılık anlayışına dair düzenlemeler tez kapsamında tartışılmıştır.