KENTSEL MORFOLOJİDE "BİÇİM-DAVRANIŞ-DEĞER" ETKİLEŞİMİNİN HESAPLAMALI TASARIM METODOLOJİLERİYLE MODELLENMESİ

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: DOĞAN TÜRKKAN

Danışman: Togan Tong

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, İstanbul'un Zeytinburnu İlçesi'ni örnek alan hesaplamalı bir kent morfolojisi araştırmasıdır. Temel amacı, kentsel ekosistemin dinamik bileşenleri olarak ele alınan Biçim–Davranış–Değer etkileşimi üzerinden, mekânsal biçimlenmenin yalnızca fiziksel parametrelerle açıklanamayacağını; davranışsal ve ekonomik girdilerle birlikte çok katmanlı bir süreç olarak geliştiğini ortaya koymaktır. Araştırma, Mekân Dizim (Space Syntax) Analizi, Davranışsal Simülasyon ve Büyük Veri Analizi ekseninde kurgulanmıştır. Bu kapsamda mekânsal analizler kentin topolojik örgüsünü tanımlamış; Sürü Etken (Swarm Agent) Modelleme tabanlı "Urbano" ve benzeri hesaplamalı tasarım modülleri aracılığıyla yürütülen davranışsal simülasyonlar, bu örgü üzerindeki yaya hareketliliği ve erişim kalıplarını modellemiştir. Büyük veri analizleri ise gayrimenkul fiyatları, mekânsal koordinatlar ve istatistiki temsiller üzerinden, morfolojik ve davranışsal katmanların ekonomik karşılıklarına işaret eden korelasyon örüntülerini görünür kılmıştır. Bulgular, söz konusu üç katmanın yüksek düzeyde etkileşim içinde işlediğini göstermektedir. Mekân Dizim analizlerinde yüksek bütünleşme değerleriyle tanımlanan akslarda davranışsal simülasyonların yoğun hareketlilik üretmesi ve aynı bölgelerde gayrimenkul değerlerinin artış eğilimi göstermesi, erişilebilirliğin ekonomik göstergelere dönüşebildiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte bu ilişkinin doğrusal olmadığı; erişim belirli bir eşik değeri aştığında sistemin dengelenerek Biçim–Davranış–Değer ilişkisinin daha istikrarlı bir yapıya evrildiği gözlenmiştir. Sonuç olarak çalışma, mekânsal / topolojik analiz, davranışsal simülasyon ve büyük veri temelli değer göstergelerini tek bir çerçevede birleştiren; karşılaştırılabilir ölçüt setleri ve senaryo temelli işletim mantığıyla planlama pratiğinde karar destek üretimine aktarılabilir bütüncül bir yöntem mimarisi önermektedir.