HAVALİMANLARININ KENT EKONOMİSİNE ETKİLERİ: İSTANBUL HAVALİMANI ÖRNEĞİ
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Sehir Bölge Plan.Böl, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Teslime Gülşen AYDIN
Danışman: Senay Oğuztimur
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İstanbul Havalimanı'nın kent ekonomisi üzerindeki yansımalarını ekonomik büyüme ekseninde analiz etmek, yalnızca yerel verilerle çalışan literatüre akademik bir katkı sunmakla kalmayacak; aynı zamanda ulaşım yatırımlarının kamu yararına ne ölçüde dönüştüğünü de sorgulama imkânı verecektir. Tezin amacı, havalimanı yatırımlarının kent ekonomisine olan etkilerini ampirik olarak ölçmektir. Tez, İstanbul Havalimanı'nın kentin temel ekonomik göstergeleri (istihdam) üzerindeki etkilerini analiz etmektedir. Dolayısıyla, tezin kent ekonomisiyle ilişkili kısmı, İstanbul İli'nde gerçekleştirilen bu stratejik ulaştırma yatırımının, şehrin ekonomik dinamikleri üzerindeki rolünü açıklamaya yöneliktir. Tez, yalnızca İstanbul Havalimanı'nın kent ekonomisi üzerindeki etkisini (Model III) incelemekle kalmamış; aynı zamanda Türkiye genelinde yük taşımacılığı açısından yoğun faaliyet gösteren 12 ilin havalimanlarının kendi kent ekonomilerine olan etkileri (Model I) ve İstanbul'da faaliyet gösteren tüm havalimanlarının (Atatürk, Sabiha Gökçen ve İstanbul Havalimanı) İstanbul kent ekonomisine olan toplu etkisini (Model II) de ayrı ayrı ele almıştır. Bu çok katmanlı yaklaşım sayesinde, havalimanı yatırımlarının ekonomik etkileri yalnızca mikro ölçekte değil, aynı zamanda bölgesel (mezo) ve ulusal (makro) düzeyde karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiş; havalimanlarının farklı ölçeklerde ne ölçüde ekonomik büyümeyi destekleme potansiyeline sahip oldukları ampirik olarak test etmiştir. Tezde kullanılan veri seti, 2018 Ekim–2024 Aralık dönemine ait aylık frekansta İstanbul Havalimanı, İstanbul havalimanları toplamına ilişkin yolcu, yük ve istihdam verileri ile 2007-2023 yılları Türkiye genelindeki 12 il havalimanlarına ilişkin yıllık yolcu sayısı, yük miktarı, ihracat, ithalat, nüfus, istihdam, enflasyon ve kişi başına düşen GSYH verilerinden oluşmaktadır. Veriler Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ), Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ve Sosyal Sigortalar Kurumu (SGK) gibi kamu kurumlarından elde edilmiştir. Tezde yer alan modellerde uygulanan başlıca ekonometrik analizler, korelasyon analizleri, birim kök testleri, Johansen eşbütünleşme testleri, uzun dönemli OLS ve FMOLS regresyonları, Granger nedensellik analizi ve çeşitli tanı testleri (otokorelasyon, heteroskedastisite, Ramsey RESET) yer almaktadır. Tez sonucundaki bulgulara göre, İstanbul Havalimanı ve genel olarak İstanbul'daki havalimanlarının yolcu trafiğindeki artış, kentteki istihdam düzeyinde pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı bir artışa yol açmaktadır. Bu durum, söz konusu havalimanlarının merkezî konumda ve yolcu taşımacılığı odaklı çalışan altyapılar olduğunu göstermektedir. Buna karşılık, Türkiye genelinde yük taşımacılığı açısından yoğun faaliyet gösteren 12 ilin havalimanları, daha çok yük taşımacılığına uyarlanmış, yani 'yüke uyarlı' havalimanları niteliği taşımaktadır. Bu fark, hem faaliyet türlerinin farklılığından hem de altyapı yatırımlarının ekonomik çarpan etkisinin bulunduğu bölgelere göre değişkenlik göstermesinden kaynaklanmaktadır. Ayrıca havalimanları ile ekonomik büyüme arasında tek yönlü, arz yönlü bir ilişki olduğu tespit edilmiştir. Bu bulgu, havalimanlarının kent ekonomisinin bir sonucu değil, aksine nedeni olduğunu; dolayısıyla ulaşım yatırımlarının stratejik ekonomik planlamada önemli bir kaldıraç işlevi gördüğünü ortaya koymaktadır.