Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Hüsniye Sueda Yıldırım
Danışman: Erkan Avlar
Özet:
Yangınlar, yapıların fiziksel bütünlüğünü tehdit etmenin ötesinde, kısa sürede gelişen ve can güvenliği konusunda tehlike oluşturan çok boyutlu afetlerdir. Bu nedenle güvenli tahliye süreci yalnızca yangın algılama ve bastırma sistemleri ya da kaçış altyapısı ile sınırlı görülmemekte, aynı zamanda kullanıcıların çevresel algısı, karar refleksleri ve eyleme geçme eğilimleriyle birlikte ele alınması gerektiği düşünülmektedir. Bu nedenle çalışmada, yangın güvenlikli yapı tasarımında yalnızca bina ve yangına ilişkin riskler değil; aynı zamanda kullanıcı davranışına dayalı risk faktörlerinin de dikkate alındığı bütüncül bir değerlendirme modeli geliştirilmiştir. Bu modelde, literatürdeki geleneksel risk değerlendirme sistemlerinden farklı olarak kullanıcı davranışlarının analiz sürecinin merkezine yerleştirildiği ve bu davranışların yapı ve yangın senaryolarıyla birlikte ele alınmaktadır. Literatürde ağırlıklı olarak yalnızca bireysel risk tiplerine odaklanan örneklere rastlanmasına karşın, bu modelde farklı bileşenler bir araya getirilerek literatüre özgün bir katkı sunulması hedeflenmektedir.
Mevcut risk değerlendirme yaklaşımlarının büyük bir bölümü, yapısal tehlikelere ve yangın dinamiklerine odaklanmakta; buna karşın kullanıcı özelliklerinin sistematik biçimde analiz sürecine bütünleşmiş edildiği modellere sınırlı biçimde yer verilmektedir. Oysa tahliye sürecinde ortaya çıkan davranışların yalnızca gözlenen eylemlerle değil; bu davranışların arka planında yer alan algı, niyet ve karar verme süreçleriyle birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu bağlamda, yangın güvenliği performansının kullanıcıların bireysel, sosyal ve durumsal özelliklerine bağlı olarak önemli ölçüde farklılaşabildiği anlaşılmaktadır.
Geliştirilen modelde, yapı sistemleri, yangına özgü karakteristikler ve kullanıcı profilleri birlikte değerlendirilmekte ve çok boyutlu bir yaklaşım benimsenmektedir. Değerlendirme göstergeleri, kapsamlı bir literatür taraması sonucunda meta-analiz yöntemi ile belirlenmiş ve sistematik şekilde yapılandırılmıştır. Kullanıcıya ilişkin risk türleri, 2004–2025 arasında gerçekleşen yüksek can kayıplı yangın olaylarındaki gözlemlenme sıklıklarına dayanarak, ISO 31010, NFPA 551 ve PD 7974-7:2019 standartlarında önerilen yarı-nicel analiz esaslarına uygun biçimde frekans ve etki düzeyine göre puanlanmaktadır. Yapı tipi ve yangın koşullarına ilişkin risk faktörleri ise performans temelli güvenlik anlayışına dayalı olarak sınıflandırılmaktadır.
Analiz sonucunda elde edilen skorlar, L tipi risk matrisi içinde bütüncül biçimde değerlendirilmekte ve her senaryo için "Bina Risk Düzeyi (BRD)" skoru hesaplanmaktadır. Bu yöntemle yangın riskinin yalnızca tanımlanması değil, aynı zamanda ölçülmesi ve karar vericilere yol gösterici, karşılaştırılabilir ve uygulanabilir veri sunulması hedeflenmektedir.
BRD skorlarının belirlenmesinden sonra, öncelikli risk gruplarına yönelik müdahale stratejileri yapılandırılmaktadır. Yüksek riskli kullanıcı gruplarına sahip senaryolarda bina ve yangına ilişkin kullanıcı odaklı uyarı ve önlemlerin geliştirilmesi önerilmektedir. Böylece modelin yalnızca tespite değil, müdahale planlamasına da olanak tanıyan uygulamalı bir çerçeveye dönüştüğü görülmektedir.
Model, Yıldız Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi binası ile çok amaçlı salonlar içeren Gemi, İnşaat ve Denizcilik Fakültesi binasında uygulanmış ve test edilmiştir.
Bu uygulamalar sonucunda, kullanıcı yoğunluğu ve çeşitliliği fazla yapılarda modelin daha hedefe yönelik ve etkili sonuçlar verebileceği gözlemlenmiştir. Ayrıca yangının dinamik ve öngörülemez bir olgu olması nedeniyle yalnızca senaryo temelli yaklaşımlara dayanmanın belirli eksiklikleri beraberinde getirdiği kabul edilmektedir. Bu nedenle modelin, gelişen teknoloji ile birlikte kullanıcıların durumsal hareketlerini algılayabilen sensör tabanlı sistemlerle desteklenmesi; bina ve yangına ilişkin kullanıcı odaklı uyarı ve önlemlerin gerçek zamanlı olarak şekillendirilmesine olanak sağlayarak, değerlendirme sürecinin daha esnek ve güncel bir yapıya kavuşmasına katkı sunabilir.
Sonuç olarak yangın güvenliği, yalnızca bina ve yangına ilişkin çözümlerle değil, kullanıcı profillerinin detaylı analiziyle desteklendiğinde sürdürülebilir ve etkili biçimde sağlanabilir. Bu çalışmada, kullanıcı odaklı, veri temelli ve uygulamaya yönelik bir modelle yangın güvenliği yönetiminde karar süreçlerinin daha rasyonel ve duyarlı hâle getirilmesi amaçlanmaktadır. Geliştirilen modelin, kabul edilebilir risk düzeylerinin belirlenmesine ve performansa dayalı düzenleyici sistemlerin geliştirilmesine katkı sağlayabilecek bir potansiyele sahip olabileceği düşünülmektedir.