E-ATIKLARIN ELDEN ÇIKARILMASI VE GERİ KAZANILMASI ÜZERİNE SÜRDÜRÜLEBİLİR BİR MODEL ÖNERİSİ

ECE ÖZER ÇİZER

E-ATIKLARIN ELDEN ÇIKARILMASI VE GERİ KAZANILMASI ÜZERİNE SÜRDÜRÜLEBİLİR BİR MODEL ÖNERİSİ

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ECE ÖZER ÇİZER

Danışman: İbrahim Kırçova

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu tez, elektronik atıkların (e-atık) sürdürülebilir yönetimini tüketici davranışları odağında ve mikro–makro entegrasyonunu sağlayan bütüncül bir yöntemsel çerçeveyle ele alan disiplinlerarası bir çalışmadır. Beş tamamlayıcı alt çalışma – (i) bibliyometrik analiz, (ii) dijital duygu ve konu analizi, (iii) nitel görüşmeler ve görsel altyapı incelemesi, (iv) yapısal eşitlik modellemesi (TPB/NAM/VBN entegrasyonu) ve (v) panel veri temelli ekonometrik simülasyon – aracılığıyla hem bireysel davranışsal belirleyiciler hem de politika ve ekonomik değişkenlerin 2030 perspektifindeki etkileri ampirik olarak test edilmiştir. Elde edilen bulgular doğrultusunda geliştirilen ESEGEM (Entegre Sürdürülebilir E-Atık Geri Dönüşüm Modeli), politika-teşvik mekanizmaları (PT), yasal uyumluluk ve denetim sistemi (YUDES), maliyet azaltıcı lojistik teknolojiler (MALT), teknolojik geri kazanım altyapısı (TEGRA) ve tüketici farkındalık–katılım mekanizması (TUKAM) olmak üzere beş bileşenli bir dönüşüm çerçevesi sunmaktadır. Model, geri dönüşüm performansını artırmanın ötesinde, veri temelli ve davranışsal bir politika mimarisi önermektedir. Kuramsal olarak çalışma, Planlı Davranış Teorisi, Norm Aktivasyon Modeli ve Değer–İnanç–Norm yaklaşımını bütünleştirerek e-atık davranışının bilişsel, ahlaki ve değer temelli katmanlarını aynı modelde test etmektedir. Böylece çevresel davranış araştırmaları ile politika tasarımı arasındaki mikro–makro boşluk analitik düzeyde kapatılmaktadır. Yöntemsel açıdan tez, karma yöntem yaklaşımının ileri bir uygulamasını temsil etmektedir. Dijital platform verileri doğal dil işleme teknikleriyle analiz edilmiş; nitel bulgular PLS-SEM modeliyle test edilmiş; çok katmanlı veri yapısı Python tabanlı simülasyon ve Çok Kriterli Karar Analizi ile makro politika senaryolarına dönüştürülmüştür. Dijital veriden türetilen "Tüketici Duyarlılık Endeksi"nin ekonometrik modele entegre edilmesi çalışmanın özgün katkılarındandır. Sonuçlar, önerilen politika kombinasyonlarının sistem performansını artırırken maliyetleri azaltma potansiyeline sahip olduğunu göstermektedir. ESEGEM, davranışsal süreçlerle teşvik, denetim ve lojistik politikalarını bütünleştiren, senaryo temelli ve uygulanabilir bir ulusal e-atık yönetim modeli sunmaktadır.