İkinci Dil Olarak Türkçe Öğretiminde Dört Dil Becersine Yönelik Öz Yeterlilik Çalışmaları: Sistematik Bir Değerlendirme

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Sosyal Bilimler Ve Türkçe Eğitim Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Uğur Can

Danışman: Talha Göktentürk

Özet:

İkinci dil olarak Türkçe öğretiminde öz-yeterlilik çalışmaları son yıllarda görünür bir literatür birikimi oluşturmuştur. Bununla birlikte bu birikimin yazma, konuşma, okuma ve dinleme becerileri arasında nasıl dağıldığı, hangi teorik yapılara dayandığı, hangi metot özellikleriyle yürütüldüğü ve hangi konu odaklarında toplandığı bütünlüklü biçimde değerlendirilmemiştir. Bu sebeple araştırma ikinci dil olarak Türkçe öğretiminde dört temel dil becerisine yönelik öz-yeterlilik çalışmalarının mevcut yapısını sistematik biçimde ortaya koymak amacıyla yürütülmüştür. Araştırmada 2025 yılına kadar yayımlanmış ve ikinci dil olarak Türkçe öğrenenlerin yazma, konuşma, okuma veya dinleme becerilerinden birine yönelik öz yeterliliklerini ele alan ulusal ve uluslararası makaleler incelenmiştir. Çalışma sistematik değerlendirme yoluyla yürütülmüştür. Tarama ve seçim süreci PRISMA 2020 raporlama akışı dikkate alınarak düzenlenmiştir. Dâhil etme ve hariç tutma kriterleri doğrultusunda 27 makale araştırma havuzuna alınmıştır. Her makale bir kodlama birimi olarak değerlendirilmiştir. Çalışmalar beceri alanı, teorik yapı, metot özellikleri ve konu odağı bakımından veri çıkarma formu aracılığıyla analiz edilmiştir. Bulgular frekans, yüzde ve tasviri içerik analizi yoluyla raporlanmıştır. İncelenen çalışmaların 15’i yazma, 6’sı konuşma, 4’ü okuma ve 2’si dinleme becerisine yöneliktir. Çalışmaların büyük kısmında öz-yeterlilik Bandura’nın sosyal-kognitif teorisi ekseninde ele alınmıştır. Bazı çalışmalarda iletişimli yaklaşım, teknoloji destekli dil öğretimi, öğrenen özerkliği ve motivasyon gibi kavramlarla daha geniş açıklama alanları kurulmuştur. Metot bakımından nicel araştırmalar ve ölçek temelli veri toplama araçları öne çıkmıştır. Konu odakları bakımından yazma becerisinin yazma kaygısı, yazma becerisi, yaratıcı yazma, dijital hikâye anlatımı, planlı yazma modeli ve ters yüz öğrenme gibi farklı başlıklarla daha çeşitli biçimde ele alındığı görülmüştür. Dinleme becerisinde ise ölçek geliştirme, dinleme kaygısı ve podcast kullanımı ile sınırlı bir araştırma görünümü oluşmuştur. Bulgular ikinci dil olarak Türkçe öğretiminde öz-yeterlilik araştırmalarının görünür bir literatür birikimi oluşturduğunu; ancak bu birikimin beceri dağılımı, teori çeşitliliği, metot tercihleri ve konu odağı bakımından dengeli gelişmediğini göstermektedir. Sonuçlar öğreticilerin, program hazırlayıcılarının, materyal geliştirenlerin ve ölçme aracı hazırlayan araştırmacıların öz-yeterliliği beceriye ve vazifeye has biçimde ele almaları gerektiğini göstermektedir. Gelecek araştırmalarda özellikle dinleme ve okuma öz yeterliliğine, başlangıç seviyesinde öğrenenlere boylamlı ve müdahale temelli desenlere, beceriye has ölçme araçlarına ve ikinci dil/yabancı dil ayrımının açık biçimde kurulmasına odaklanılması tavsiye edilmektedir.