ÖNLEYİCİ KORUMA KAPSAMINDA TARİHİ YAPI BİLGİ MODELİ TABANLI İZLEME VE ERKEN KONTROL SİSTEMİ ÖNERİSİ
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SEZER ORHAN
Danışman: Togan Tong
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu tez çalışması, miras yapılarının korunmasında "Önleyici Koruma" yaklaşımını destekleyen veri temelli izleme yöntemlerinin geliştirilmesine odaklanmaktadır. Geleneksel koruma uygulamaları çoğunlukla hasarın ortaya çıkmasının ardından gerçekleştirilen müdahalelere dayanmaktadır. Bu durum ise yapıların özgün niteliklerinin korunması açısından önemli riskler doğurmaktadır. Bu nedenle, miras yapılarında düzenli yapısal izleme yoluyla önleyici yaklaşımların önemi giderek artmaktadır. Aynı zamanda, sayısal teknolojilerin koruma süreçlerine dahil edilmesi, kültürel mirasın sürdürülebilir biçimde korunmasında önemli bir araştırma alanına dönüşmüştür. Bu çalışmada, Tarihi Yapı Bilgi Modellemesi, Yapısal Sağlık İzleme ve Nesnelerin İnterneti teknolojilerinin birlikte kullanıldığı bir izleme yaklaşımı metodolojik bir çerçeve olarak kurgulanmıştır. Araştırma TYBM ortamının yalnızca geometrik bir belgeleme aracı olarak değil, sensör verileri ile ilişkilendirilebilen dinamik bir izleme ve değerlendirme arayüzü olarak kullanılabileceği varsayımını doğrulamaktadır. Bu doğrultuda yapılarının geometrik, tipolojik ve yapısal verileri dijital model ortamında temsil edilmiş, sensör verilerinin model elemanlarıyla ilişkilendirilmesine yönelik bir entegrasyon yaklaşımı geliştirilmiştir. Önerilen metodolojinin uygulanabilirliğini değerlendirmek amacıyla Mimar Sinan'ın İstanbul'daki son külliyesi Kılıç Ali Paşa Camisi vaka örneği olarak seçilmiştir. Caminin son cemaat yeri TYBM ortamında modellenmiştir. Yapının taşıyıcı sistem özellikleri ve potansiyel deformasyon riskleri dikkate alınarak sensör yerleşim noktaları tanımlanmış, titreşim, çatlak genişliği, sıcaklık ve nem gibi parametrelerin izlenmesine yönelik izleme kurgusu oluşturulmuştur. Geliştirilen prototip modelde sensör verilerinin TYBM ortamına aktarılması Dynamo ve Python tabanlı veri işleme süreci aracılığıyla gerçekleştirilmiştir. Model içerisinde sensör parametreleri tanımlanmış ve veri akışı model elemanları ile ilişkilendirilmiştir. Bu çerçevede üç farklı izleme senaryosu geliştirilmiştir. Bu senaryolar yapının dinamik davranışındaki değişimlerin belirlenmesi, yapısal deformasyonların izlenmesi ve çevresel parametreler ile yapısal davranış arasındaki ilişkinin analiz edilmesi amacıyla kurgulanmıştır. Oluşturulan model aracılığıyla sensör verilerinin dijital model ortamında izlenebildiği ve risk göstergelerinin yapı elemanlarıyla ilişkilendirilebildiği kanıtlanmıştır. Çalışma sonucunda TYBM ortamının sensör verileri ile ilişkilendirilebilen etkin bir izleme arayüzü olarak kullanılabileceği tespit edilmiştir. Geliştirilen yaklaşımın kültürel miras yapılarında veri temelli değerlendirme süreçlerini destekleyebilecek ve pasif veri yönetimini aktif bir karar destek sistemine dönüştürecek metodolojik bir çerçeve sunduğu kanıtlanmıştır.