İstanbul'un üsküdar ilçesinde yer alan yalı camilerinin mimarlık tarihi açısından değerlendirilmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, MİMARLIK ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SEDA NUR AYDIN
Danışman: Nur Urfalıoğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu tez çalışması İstanbul Boğazı'nın Anadolu yakasında yer alan Üsküdar ilçesinin kıyı şeridinde konumlanan dokuz adet yalı camisinin mimarlık tarihi açısından kapsamlı bir şekilde değerlendirilmesini, camilerin kıyı ile olan konumlarını ve birbirleriyle olan ilişkilerini karşılaştırılarak benzer ve ayrılan yönleriyle ele almasını hedeflemiştir. Geçmiş yıllardan beri liman kenti olması ve Avrupa'nın Anadolu'ya açılan kapısı olması Üsküdar'ı stratejik açıdan önemli hale getirmiştir. Bu denli önemli bir semtin kıyısında konumlanan camiler yalnızca ibadet mekanı olarak değerlendirilmemiş aynı zamanda kentsel doku ve kıyı arasında kilit noktası işlevi görmüş ve halkın kıyı ile kurduğu bağı güçlendirmiştir. Çalışma kapsamında 16. yüzyıldan 19. yüzyıla, geçen süreç içerisinde inşa edilen yalı camiler konumlanış yeri, plan özellikleri, cephe özellikleri, malzeme özellikleri yönünden kataloglanarak değerlendirilmiştir. Kataloglarda caminin arşiv taramaları neticesinde ulaşılan eski fotoğraflarına, projelerine ve saha araştırması sonucu yapının güncel halini gösteren, deniz ile ilişkisinin vurgulandığı fotoğraflarına yer verilmiştir. İnşa edildikleri dönemin mimari üsluplarını yansıtan, bu yönüyle de kentin hafızasını bütününde saklı tutan yalı camiler, geçirmiş olduğu dönüşümler ile kıyı mimarisinin ayrılmaz bir parçası olmuştur. Araştırma kapsamında kıyıya yakınlık durumu, topoğrafik yapı, parsel şekli, caminin banisi, mimarı, yapıldığı dönem üslubu, külliye bünyesinde inşa edilip edilmediği faktörlerinin tasarımı doğrudan etkilediği sonucuna ulaşılmıştır. Kıyıda inşa ediliyor olmasının getirisi olarak, kıyıdan uzak camilerde yer almayan kayıkhane, iskele bağlantıları ile özgün tasarımlar meydana gelmiştir. Camilerin harim mekanı, son cemaat yeri, hünkar kasırları, minare formları, iç ve dış mekan süslemeleri karşılaştırmalı olarak analiz edilmiş olup ortak ve farklı yönler açığa çıkarılmıştır. Camilerin tarihsel süreç içerisinde yaşadığı malzeme kayıpları, şekil değişiklikleri ve bünyesine eklenen birimlerinin tespiti yapılmıştır. Sonuç olarak bünyesinde en çok yalı cami barındıran Üsküdar İlçesi'ndeki yalı camiler, silüete olan etkisi, kıyı ile ilişkisi ve mimari özellikleri açısından belgelenmiş, Osmanlı cami mimarisinin kıyı-kent ilişkisi açısından değerlendirilmesi yönünden literatüre özgün katkı sağlamıştır. Anahtar Kelimeler: Yalı Cami, Üsküdar, Kıyı mimarisi, Osmanlı mimarisi, Boğaziçi