OKUDUĞUNU ANLAMA BECERİSİNİN GELİŞTİRİLMESİNDE METİN KULLANIMI VE YENİ NESİL SORULAR
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkçe Eğitimi, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MEHMET ÖNDER KARACAOĞLU
Danışman: Neslihan Karakuş
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Türkçe dersi bilgi aktarımından ziyade beceri kazandırmayı amaçlayan bir derstir. Bu derste kazandırılması hedeflenen becerilerden biri de okuma becerisidir. Okuma becerisi aynı zamanda okuduğunu anlama becerisine de temel teşkil eder. Zira okuma ile başlayan süreç anlama ile devam etmektedir. Bu çalışmanın amacı, okuduğunu anlama becerisinin gelişiminde Türkçe ders kitaplarında yer alan metinlerin kullanımını esas alarak yeni nesil/beceri temelli sorulara yönelik ders içi etkinlik tasarımlarının uygulanmasıdır. Çalışma birbirini destekleyen üç aşamadan oluşmaktadır. Çalışmanın ilk aşamasında MEB tarafından ücretsiz olarak temin edilen ve 2021-2022 eğitim-öğretim yılında kullanılan Türkçe ders kitaplarında yer alan metinler incelenmiştir. Doküman analizi ile bu metinlerin tasnifi, tür dağılımı, Türkçe dersi öğretim programına uygunluğu ele alınmıştır. Metin türü dağılımı, okuduğunu anlama becerisine ilişkin etkinlikler analiz edilmiştir. Çalışmanın ikinci aşamasında ise okuduğunu anlama becerisinin gelişimine ve bu süreçte kullanılan metinlere yönelik öğretmen görüşlerine yer verilmiştir. Ders kitabındaki metinlere, metinsellik ölçütlerine ve metindilbilimsel yaklaşıma göre öğretmenlerin değerlendirmeleri analiz edilmiştir. Bu analizler ışığında yapılan sınıflandırmalar ile metinlerin beceri kazandırma sürecine uygunluğu, içerik açısından yeterliliği, etkinlikler açısından verimliliği değerlendirilmiştir. Öğrenci ve öğretmenler için birincil ders kaynağı olan ders kitaplarının anlama ve yorumlamaya uygun olarak hazırlanıp hazırlanmadığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Kitapların Türkçe dersinin temel amaç ve hedeflerini yansıtma düzeyi ve etkinlik süreçlerinin bu amaca ne aşamada hizmet ettiği ortaya konulmuştur. Çalışmada aynı zamanda Türkçe ders kitaplarının, kitapta yer alan metinlerin ve bu metinlere bağlı etkinliklerin yeterlilikleri değerlendirilmiştir. Türkçe dersinin sistemli bir şekilde yürütülmesi için en önemli kaynak olan ders kitapları öğrencilerin motivasyon düzeylerini etkilemektedir. Bu kitapların; öğrencilerin derse olan ilgisini arttırması, öğrenmeyi kolaylaştırması, zengin ve nitelikli olması gerekmektedir. Ders kitaplarının aynı zamanda öğretme/öğrenme sürecinde öğretmene kolaylık sağlaması beklenmektedir. Öğretmenin rehberlik edeceği bu süreçte nitelikli ve zengin içeriklerle hazırlanmış ders kitaplarının temel dil becerilerinin ve bu bağlamda okuduğunu anlama becerisinin gelişiminde katkı sağlaması gerekmektedir. Çalışmanın üçüncü aşaması Türkçe ders kitapları ve öğretmen görüşleri doğrultusunda şekillendirilen eylem araştırması olarak yapılandırılmıştır. Bu süreçte temel amaç Türkçe ders kitaplarına ve Türkçe öğretmenlerinden elde edilen görüşlere dayandırılarak kurgulanan yeni nesil ders içerikleri ile okuduğunu anlama becerisinin geliştirilmesidir. Eylem araştırması süreci Manisa ili Salihli ilçesinde bir devlet okulunda sekiz haftalık eylem planı çerçevesinde sürdürülmüştür. Eylem araştırmasına dahil edilen odak grup; yabancı dil ağırlıklı sınıfta öğrenim gören 20 kız 14 erkek öğrenciden oluşmaktadır. 7. Sınıfta öğrenim gören bu öğrenciler Türkçe Dersi Öğretim Programı (2019) doğrultusunda planlanan eylem araştırması sürecinde onam formları alınarak katılımcı olarak yer almışlardır. Ders kitapları, öğretmen görüşleri ve merkezî sınavlar ekseninde tespit edilen konu başlıkları; kavram haritaları, O-ABİDE (Okuduğunu Anlama Becerisi İçin Ders Etkinlikleri) çalışma yaprakları ile tasarlanan ders içi etkinlik tasarımları ile odak gruba uygulanmıştır. Süreçte farklı veri toplama araçları -yansıtıcı günlük, araştırmacı günlüğü, araştırmacı gözlem notları, okuduğunu anlama becerileri değerlendirme formları, öğrenci görüşmeleri- ile elde edilen veriler analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda Türkçe ders kitaplarının okuduğunu anlama becerileri kapsamında metin/etkinlik süreçleri dikkate alındığında yeterli olmadığı, yeni nesil veya beceri temelli soru olarak ifade edilen etkinlikler noktasında zenginleştirilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Öğretmen görüşlerinde de ders kitaplarının niteliğinin geliştirilmesi, içeriklerinin temel dil becerilerinin kazandırılması sürecine katkı sağlayacak nitelikte olması yönünde sonuçlar elde edilmiştir. Eylem araştırması sürecinde yeni nesil ders içi etkinlik tasarımları ile okuduğunu anlama becerisinin geliştirilmesine katkı sağlanabildiği sonucuna ulaşılmıştır. Öğrencilerin bu süreçteki değerlendirmeleri ve araştırmacı değerlendirmeleri de aynı doğrultudadır. Türkçe ders kitaplarının, kitaplarda yer alan metin ve etkinliklerin yeni nesil/beceri temelli süreçlere uygun şekilde hazırlanması; Türkçe öğretmenlerinin de farklı öğretim yöntemleri kullanarak bunları desteklemesi ile okuduğunu anlama becerisinin geliştirilebileceği değerlendirilmektedir. Anahtar Kelimeler: Okuduğunu anlama becerisi, Türkçe ders kitapları, öğretmen görüşleri, eylem araştırması.