SADRAZAM LUTFİ PAŞA'NIN İLMİHÂLİ: TUHFETÜ'T-TÂLİBÎN (METİN-İNCELEME-SÖZLÜK)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: NURULLAH ARVAS

Danışman: Sevim Önder

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Kânûnî Sultan Süleyman dönemi sadrazamlarından olan Lutfi Paşa (ö. 970/1563) Osmanlı Devleti'nin birçok kademesinde devlet idaresi tecrübesi kazanmıştır. Enderun mektebinde başlayan ilimle meşguliyeti, sadrazamlık görevinden azledildikten sonra taşraya çıktığında da devam etmiştir. Nitekim Dimetoka'ya yerleşen Lutfi Paşa burada hem kendi adına vakıf kurmuş hem de ilmî eserler kaleme almıştır. Bunlardan biri de fıkıh alanında güzel bir nesih hattıyla 1544 yılında kaleme aldığı Tuhfetü't-Tâlibîn adlı ilmihâl kitabıdır. Bu çalışma giriş, inceleme, metin ve sözlük-dizin olmak üzere dört ana bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında ilmihâllerin oluşumu ve tarihi ile ilmihâl geleneğinin Anadolu sahasındaki gelişimi ele alınmıştır. İnceleme kısmında Lutfi Paşa ve eseri Tuhfetü't-Tâlibîn hakkında detaylı bilgi verilmiştir. Söz konusu eserin bölümleri, kaynakları, tavsifi, Arapça unsurlar ve imlası, ses bilgisi, biçim bilgisi ile dil incelemesi yapılmıştır. Metin kısmında ise eserin transkripsiyon alfabesiyle Latin harflerine aktarımı bulunur. Sözlük-dizin bölümünde ise eserin söz varlığı ortaya çıkarılarak anlamları tespit edilmiş ve metinde geçen varak numaraları ile gösterilmiştir. Çalışmamızın amacı Klasik Osmanlı Türkçesinin ilk döneminin karakteristik özelliklerini ortaya koyan Tuhfetü't-Tâlibîn'i söz varlığı, imla ve dil özellikleri açısından ele alarak Türkçenin tarihsel sürecinin şekillenmesi konusunda yapılan araştırmalara katkı sağlamaktır. Ayrıca ilmihâl geleneğinin oluşumu, Anadolu sahasında yayılması ve gelişmesi birincil ve ikincil kaynaklar ışığında bir değerlendirmeyle anlatılmaya çalışılmıştır. Çalışmanın son kısmındaki sözlük-indeks bölümünde metnin söz varlığı ortaya konulmuştur. Son olarak Lutfi Paşa'nın devlet idareciliğinin yanı sıra ilmi bir kişiliğe sahip olan münevver bir insan olarak da tanınması için kendisi ile alakalı literatüre katkı sağlamak hedeflenmiştir.