Emeğin Hiyerarşik Değeri Üzerine Bir Zihniyet Okuması: Aristoteles’ten Kınalızade’ye

Creative Commons License

Aydogan E., EREN E.

Süleyman Demirel Üniversitesi insan ve toplum bilimleri dergisi, sa.65, ss.235-250, 2026 (TRDizin)

Özet

Klasik Osmanlı döneminde bağımsız bir iktisat alanının bulunmaması nedeniyle, bu makale dönemin iktisadi zihniyetini Kınalızâde Ali Çelebi’nin Ahlak-ı Alâî adlı eseri üzerinden incelemektedir. Araştırmanın temel sorusu, Kınalızâde’de bedensel emeğe yönelik olumsuz yaklaşımın hangi entelektüel temellere dayandığıdır. Makalenin tezi, söz konusu önyargının kökeninde Aristoteles’in doğal kölelik anlayışının bulunduğudur. Yöntem olarak karşılaştırmalı metin analizi ve zihniyet tarihi yaklaşımı benimsenmiştir. Aristoteles’te köle, doğası gereği bedensel emek için yaratılmış kabul edilmekte ve bu nedenle özgür yurttaşın erdemli yaşamından dışlanmaktadır. Kınalızâde’nin emek ve meslek tasnifinde de benzer bir hiyerarşi görülmekte; bedensel emeğe dayalı iş ve zanaatlar aşağı bir faaliyet olarak konumlandırılmaktadır. Analiz, bu yaklaşımın yalnızca ahlaki-dini bir tercih değil, aynı zamanda Aristotelesçi zihniyetin Osmanlı düşüncesinde yeniden üretimi olduğunu göstermektedir. Bu karşılaştırma, Osmanlı klasik çağında emeğe bakışın yalnızca toplumsal ya da ahlaki bağlamda şekillenmediğini, felsefi bir süreklilikle bağlantılı olduğunu ortaya koymaktadır. Makale, böylelikle Osmanlı iktisadi zihniyetinde emeğin değersizleştirilmesinin kökenlerini açığa çıkararak literatüre tarihsel ve kavramsal bir katkı sunmaktadır.
As the discipline of economics did not exist independently in the classical Ottoman period, this article examines the economic mentality of the era through Kınalızâde Ali Çelebi’s Ahlak-ı Alâî. The central research question is which intellectual foundations underlie Kınalızâde’s negative attitude toward manual labor. The article argues that this prejudice is rooted in Aristotle’s conception of “natural slavery.” A comparative textual analysis combined with a history of mentality approach is employed as the methodology. In Aristotle, slaves are considered naturally suited for bodily labor and thereby excluded from the virtuous life of free citizens. Similarly, Kınalızâde hierarchically classifies professions and crafts, positioning manual labor as an inferior activity. The analysis demonstrates that this approach is not merely a moral-religious preference but also a reproduction of Aristotelian mentality within Ottoman thought. This comparison reveals that perceptions of labor in the classical Ottoman period were shaped not only by social or moral considerations but also by philosophical continuities. The article thus sheds light on the roots of the undervaluation of labor within Ottoman economic mentality, offering a contribution to the literature both historically and conceptually