Türk Sinemasında Eğitimin Ekolojik Arka Planı

Göktentürk T., Özbaşı S., Sağlam M. H., Yazıcı E.

Education and Science, cilt.51, sa.227, ss.653-683, 2026 (Scopus, TRDizin)

  • Yayın Türü: Makale / Tam Makale
  • Cilt numarası: 51 Sayı: 227
  • Basım Tarihi: 2026
  • Doi Numarası: 10.15390/es.2026.2460
  • Dergi Adı: Education and Science
  • Derginin Tarandığı İndeksler: Social Science Premium Collection (ProQuest), Education Source Ultimate (EBSCO), Scopus, TR DİZİN (ULAKBİM)
  • Sayfa Sayıları: ss.653-683
  • Yıldız Teknik Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

1960’larda Çalıkuşu ile başlayan eğitim temalı filmler Türk sinemasındaki varlığını giderek genişletmiştir. Bu filmler yalnızca toplumun eğitime bakışını yansıtmakla kalmamakta aynı zamanda Türk eğitim tarihinin derinlikli bir görünümünü de sunmaktadır. Bu yönüyle Türk sinemasında eğitim mühim bir kültür fenomeni hâline gelmiştir. Bu araştırmada 1960’lardan itibaren her on yıl için eğitim temasını merkeze alan ve Internet Movie Database (IMDb) puanlarına göre eleştirmenlerce en çok beğenilen Türk filmleri incelenmiştir. İlgili filmler sırasıyla Çalıkuşu, Hababam Sınıfı, Hakkâri’de Bir Mevsim, Zıkkımın Kökü, İki Dil Bir Bavul ve Okul Tıraşı şeklindedir. Türk sinemasında eğitimin bir kültür ve eğitim olgusu olarak nasıl temsil edildiğini incelemek amacıyla araştırma deseni olarak fenomenoloji kullanılmıştır. Veriler NVivo 8 yazılımı aracılığıyla ekolojik çerçeve içinde tematik analiz metodunun açık kodlama tekniğiyle çözümlenmiştir. Bulgular öğretmen-öğrenci ilişkisini etkileyen ekolojik örüntüleri ortaya koymuş ve Hababam Sınıfı’nda “tükenmiş okul” tasvirini belirlemiştir. Her film için nitel modeller geliştirilmiş ve üç temel tema öne çıkmıştır: (1) Davranışçı yaklaşım 21. yüzyılda geçen filmler de dâhil olmak üzere filmlerde belirgin biçimde temsil edilmektedir. (2) Sinema tarihi boyunca öğretmenler, öğrenciler, okul çalışanları ve aileler karmaşık ekolojik faktörlerin tesiri altında tasvir edilmiştir. (3) Her on yılda filmler değerler eğitimi, öğretim metotları, sınıf ve okul yönetimi ile ölçme ve değerlendirme alanlarında eğitimin ekolojik arka planına ilişkin zengin veriler sunmaktadır. Bu doğrultuda Türk sineması yalnızca eğitim tarihinin seyrini yansıtan bir ayna fonksiyonu görmemekte, aynı zamanda toplumun eğitime ilişkin kanaatlerini şekillendirme potansiyeli de taşımaktadır.

Educational films, beginning with Çalıkuşu in the 1960s, have increasingly expanded their presence in Turkish cinema. These films not only reflect societal perceptions of education but also provide a condensed overview of the history of Turkish education. Thus, education in Turkish cinema has emerged as a significant cultural phenomenon. This study examined the most critically acclaimed Turkish film with an educational theme from each decade since the 1960s, as determined by Internet Movie Database (IMDb) scores (Çalıkuşu, The Chaos Class, A Season in Hakkari, Bullshit, On the Way to School, and Brother’s Keeper). Phenomenology was used as the research design to examine how education is represented as a cultural and educational phenomenon in Turkish cinema. The data were analyzed using open coding within the thematic analysis method, using NVivo 8 software within the ecological framework. The findings revealed ecological patterns influencing the teacher-student relationship and identified the depiction of the "burnout school" in The Chaos Class. Qualitative models were developed for each film, and three key themes emerged: (1) The behaviorist approach is prominently reflected in the films, including those set in the 21st century; (2) Throughout cinematic history, characters such as teachers, students, school staff, and families are depicted as being influenced by complex ecological factors; and (3) In every decade, films provide rich insights into the ecological background of education, particularly in the areas of values education, teaching methods, classroom and school management, and measurement and evaluation. Thus, Turkish cinema not only serves as a mirror reflecting the trajectory of educational history but also holds the potential to shape society's perceptions of education.