Akademik Veri Yönetim Sistemi
Ayasofya Multidisipliner Lisansüstü Öğrenci Kongres, İstanbul, Türkiye, 20 - 21 Mayıs 2025, ss.186, (Özet Bildiri)
Mimaride aydınlatma kriterleri, büyük ölçüde görsel performans ve enerji verimliliği odaklı belirlenmek tedir. Işığın insan fizyolojisi ve psikolojisi üzerindeki görüntü oluşturmayan etkileri daha az bilinmektedir. Araştırmalar, ışığın yalnızca görme duyusuyla algılanan etkilerinin ötesinde; sirkadiyen ritim, melatonin salgısı, uyku kalitesi ve bilişsel performans gibi pek çok fizyolojik süreci etkilediğini ortaya koymuştur. Retinadaki çubuk ve koni hücrelerinin görme işlevini sağladığı gibi, kısa dalga boyuna duyarlı me lanopsin içeren ganglion hücreleri (ipRGC’ler) de beyne görsel olmayan girdi sağlayarak 24 saatlik gün-gece döngüsüne uyumu, uyku-uyanıklık döngüsünü, göz bebeği boyutunu ve çeşitli fizyolojik fonksiyonları düzenler. Gün ışığında geçirilen sürenin azalması ve bireylerin gün içinde daha çok kapalı mekanlarda bulunması, doğal ışıkla etkileşimi kısıtlamaktadır. Özellikle yetersiz doğal ışık alan yapı larda, yapay aydınlatmanın durağan ve sirkadiyen ritmi desteklemeyen özellikleri bu durumu daha da olumsuz etkileyebilir, bireylerin biyolojik saatini düzenleyen sirkadiyen mekanizma üzerinde olumsuz sonuçlar doğurabilmektedir. Bu bağlamda, mekân tasarımında ışığın bütüncül etkilerini dikkate alan yeni yaklaşımlara ihtiyaç duyulmaktadır. Ancak mevcut literatürde bu etkileri kapsamlı ve sistematik olarak ele alan çalışmalar sınırlıdır. Bu araştırmanın temel amacı, ışığın görüntü oluşturmayan etkilerine odaklanan akademik literatürü sistematik bir yaklaşımla analiz ederek, bu alandaki güncel bilgi biriki mini haritalamaktır. Çalışma kapsamında, farklı araştırmalarda kullanılan parametreler, değerlendirme ve ölçüm yöntemleri karşılaştırmalı olarak incelenecektir. İnceleme sürecinde, çalışmaların odaklandı ğı fizyolojik etkiler ile kullanılan ışığın hem görüntü oluşturan hem de oluşturmayan parametreleri (ışık şiddeti, spektral dağılım, renk sıcaklığı, melanopik lüks vb.), ölçüm araçları ve değerlendirme yöntem leri detaylı bir şekilde analiz edilmiştir. Elde edilen bulguların sentezi sonucunda, özellikle Türkiye’deki araştırmacılar ve uygulayıcılar için anlaşılır, uygulanabilir ve güncel bilimsel temellere dayanan bir de ğerlendirme yaklaşımı önerilmesi hedeflenmektedir. Bu çalışma, çalışma mekanlarında kullanıcı sağlı ğını ve konforunu önceliklendiren aydınlatma tasarımı yaklaşımlarının geliştirilmesine katkı sağlamayı amaçlamaktadır.