Saygun’un Gilgameş Operasında Kullanılan Yapay Zekâ Destekli Video Dekor Uygulaması Bağlamında Operada Görsel Anlatımın Dijital Dönüşümü
SENTETİK GÖRSELLİK YAPAY ZEKÂ SONRASI SANAT VE TASARIM SEMPOZYUMU, İstanbul, Türkiye, 3 - 05 Haziran 2026, ss.572-585, (Tam Metin Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Tam Metin Bildiri
- Basıldığı Şehir: İstanbul
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Sayfa Sayıları: ss.572-585
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Yıldız Teknik Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Opera; doğası gereği müzik, dramaturji ve görsel sanatların iç içe geçtiği, tarih
boyunca her yeni teknolojik imkânla beraber kendini değiştiren çok katmanlı bir
sanat dalı olarak yaklaşık 450 yıldır varlığını korumaktadır. 19. yüzyılda Richard
Wagner’in, idealindeki opera sanatını tanımlamak için kullandığı
“Gesamtkunstwerk” (bütüncül sanat eseri) kavramı, bu disiplinler arası bütünlüğü
merkeze almış olsa da günümüzde dijital imkânlar, bu eklektik yapıyı artık çok daha
farklı araçlar üzerinden yeniden tanımlamamızı sağlamaktadır. Bu çalışma, tam da
bu dönüşümün ortasında duran, Ahmet Adnan Saygun’un Gilgameş operasının 17
Mayıs 2025 tarihindeki dünya prömiyerinde tanıklık ettiğimiz yapay zekâ destekli
prodüksiyonunu örnek görseller üzerinden incelemektedir. Araştırmanın odağında,
video sanatçısı Aisha Hajiyeva’nın üretken yapay zekâ kullanarak kurguladığı görsel
dünya bulunmaktadır. Söz konusu uygulamaları “sentetik görsellik” kavramı
çerçevesinde ele alan çalışma, bu görselliğin operadaki dramatik anlatıya ne ölçüde
nüfuz ettiğini ve dijital imgelerin sahnede estetik birer unsur olmanın yanında
anlatıyı taşıyan aktif bileşenlere dönüşüp dönüşmediğini irdelemektedir. Nitel
araştırma yöntemiyle kurgulanan veriler, uygulayıcı sanatçı ile gerçekleştirilen yarı
yapılandırılmış yüz yüze görüşmeler aracılığıyla elde edilmiş ve betimsel analiz
yöntemiyle çözümlenmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen bulgular;
Hajiyeva’nın bu süreçte yapay zekâyı salt teknik bir araç olarak değil, yaratım
sürecini doğrudan besleyen ve yönlendiren önemli bir bileşen olarak da
konumlandırdığını ortaya koymaktadır. Saygun’un müziğindeki mistik yoğunluk ve
Gilgameş anlatısındaki Mezopotamya’nın kadim atmosferiyle bütünleşen
ölümsüzlük arayışı, yapay zekânın sunduğu bu yeni görsel dil aracılığıyla sahne
üzerinde gerçeküstü bir deneyime dönüşmektedir. Burada dikkat çekici olan nokta,
ortaya çıkan görsellerin sahnede sadece sabit bir fon olarak kalmayıp mapping
teknikleri sayesinde sahne boşluğuna bütünüyle entegre edilerek dramaturjinin organik birer parçası haline gelmesidir. Bu sayede yapay zekâ destekli görseller,
dekoratif birer bileşen olduğu gibi; olay örgüsünü destekleyen hatta ona yön veren
yardımcı bir anlatıcı rolünü de üstlenmektedir. Bu yaklaşım, geleneksel sahne
tasarımındaki durağan dekor anlayışını kırmakta ve dijital üretim ile sahne icrası
arasındaki ilişkinin yeniden gözden geçirilmesini zorunlu kılmaktadır. Sonuç olarak
bu çalışma, yapay zekâ desteğiyle üretilen görselliğin opera sahnesinde ne denli
güçlü ve yeni anlatım yolları açabileceğini ortaya koymaktadır. Bu tür yenilikçi
yaklaşımlar, sadece operada değil; bale ve tiyatro gibi diğer sahne sanatlarında da
görsel-işitsel etkileşimin çok katmanlı ve yaşayan bir yapıya evrilmesine öncülük
edecektir.