Saygun’un Gilgameş Operasında Kullanılan Yapay Zekâ Destekli Video Dekor Uygulaması Bağlamında Operada Görsel Anlatımın Dijital Dönüşümü


Creative Commons License

Ekşioğlu Ş., Yüceer Nıshıda E. M.

SENTETİK GÖRSELLİK YAPAY ZEKÂ SONRASI SANAT VE TASARIM SEMPOZYUMU, İstanbul, Türkiye, 3 - 05 Haziran 2026, ss.572-585, (Tam Metin Bildiri)

  • Yayın Türü: Bildiri / Tam Metin Bildiri
  • Basıldığı Şehir: İstanbul
  • Basıldığı Ülke: Türkiye
  • Sayfa Sayıları: ss.572-585
  • Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
  • Yıldız Teknik Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Opera; doğası gereği müzik, dramaturji ve görsel sanatların iç içe geçtiği, tarih 

boyunca her yeni teknolojik imkânla beraber kendini değiştiren çok katmanlı bir 

sanat dalı olarak yaklaşık 450 yıldır varlığını korumaktadır. 19. yüzyılda Richard 

Wagner’in, idealindeki opera sanatını tanımlamak için kullandığı 

“Gesamtkunstwerk” (bütüncül sanat eseri) kavramı, bu disiplinler arası bütünlüğü 

merkeze almış olsa da günümüzde dijital imkânlar, bu eklektik yapıyı artık çok daha 

farklı araçlar üzerinden yeniden tanımlamamızı sağlamaktadır. Bu çalışma, tam da 

bu dönüşümün ortasında duran, Ahmet Adnan Saygun’un Gilgameş operasının 17 

Mayıs 2025 tarihindeki dünya prömiyerinde tanıklık ettiğimiz yapay zekâ destekli 

prodüksiyonunu örnek görseller üzerinden incelemektedir. Araştırmanın odağında, 

video sanatçısı Aisha Hajiyeva’nın üretken yapay zekâ kullanarak kurguladığı görsel 

dünya bulunmaktadır. Söz konusu uygulamaları “sentetik görsellik” kavramı 

çerçevesinde ele alan çalışma, bu görselliğin operadaki dramatik anlatıya ne ölçüde 

nüfuz ettiğini ve dijital imgelerin sahnede estetik birer unsur olmanın yanında 

anlatıyı taşıyan aktif bileşenlere dönüşüp dönüşmediğini irdelemektedir. Nitel 

araştırma yöntemiyle kurgulanan veriler, uygulayıcı sanatçı ile gerçekleştirilen yarı 

yapılandırılmış yüz yüze görüşmeler aracılığıyla elde edilmiş ve betimsel analiz 

yöntemiyle çözümlenmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen bulgular; 

Hajiyeva’nın bu süreçte yapay zekâyı salt teknik bir araç olarak değil, yaratım 

sürecini doğrudan besleyen ve yönlendiren önemli bir bileşen olarak da 

konumlandırdığını ortaya koymaktadır. Saygun’un müziğindeki mistik yoğunluk ve 

Gilgameş anlatısındaki Mezopotamya’nın kadim atmosferiyle bütünleşen 

ölümsüzlük arayışı, yapay zekânın sunduğu bu yeni görsel dil aracılığıyla sahne 

üzerinde gerçeküstü bir deneyime dönüşmektedir. Burada dikkat çekici olan nokta, 

ortaya çıkan görsellerin sahnede sadece sabit bir fon olarak kalmayıp mapping 

teknikleri sayesinde sahne boşluğuna bütünüyle entegre edilerek dramaturjinin organik birer parçası haline gelmesidir. Bu sayede yapay zekâ destekli görseller, 

dekoratif birer bileşen olduğu gibi; olay örgüsünü destekleyen hatta ona yön veren 

yardımcı bir anlatıcı rolünü de üstlenmektedir. Bu yaklaşım, geleneksel sahne 

tasarımındaki durağan dekor anlayışını kırmakta ve dijital üretim ile sahne icrası 

arasındaki ilişkinin yeniden gözden geçirilmesini zorunlu kılmaktadır. Sonuç olarak 

bu çalışma, yapay zekâ desteğiyle üretilen görselliğin opera sahnesinde ne denli 

güçlü ve yeni anlatım yolları açabileceğini ortaya koymaktadır. Bu tür yenilikçi 

yaklaşımlar, sadece operada değil; bale ve tiyatro gibi diğer sahne sanatlarında da 

görsel-işitsel etkileşimin çok katmanlı ve yaşayan bir yapıya evrilmesine öncülük 

edecektir.