Ortaokulda Ölçme ve Değerlendirme Süreçlerinde Eleştirel Düşünme Becerisinin Desteklenmesi: Uygulamalar, Zorluklar ve Olanaklar

Creative Commons License

Dursun F., Bavlı B.

Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, cilt.64, sa.64, ss.365-392, 2026 (TRDizin)

Özet

Bu araştırma, ortaokul öğretmenlerinin ölçme ve değerlendirme uygulamalarında eleştirel düşünme becerisini desteklerken kullandıkları yöntemleri, bu süreçte karşılaştıkları zorlukları ve olanakları, öğretmen ve öğrenci perspektifinden incelemeye yönelik fenomenolojik bir çalışmadır. Araştırmanın çalışma grubunun seçiminde amaçlı örnekleme yöntemlerinden, öğretmenler için uygun örnekleme, öğrenciler için ölçüt örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Bu kapsamda çalışma, Milli Eğitim Bakanlığına bağlı ortaokullarda görev yapan altı branştan 16 öğretmenle, bir devlet okulunun 8. sınıf düzeyinde öğrenim gören 15 öğrenciyle yürütülmüştür. Çalışmanın veri toplama sürecinde öğretmenlerle yarı yapılandırılmış birebir görüşmeler, öğrencilerle odak grup görüşmeleri yapılmıştır. Araştırma verilerinin çözümlenmesi sonucunda üç farklı tema oluşturulmuştur: ölçme ve değerlendirme, zorluklar ve olanaklar. Öğretmenlerin eleştirel düşünme becerisini desteklemek amacıyla açık uçlu sorular, proje ödevleri, gerekçelendirme gerektiren sorular ve öz/akran değerlendirme gibi sürece dayalı ölçme-değerlendirme yöntemlerini tercih ettikleri belirlenmiştir. Öğrenciler bu yöntemlerin eleştirel düşünme becerilerini güçlendirdiğini belirtmekle beraber, sınav kaygısı ve ön yargıların bu becerinin gelişimini sınırladığı vurgulanmıştır. Ayrıca öğrencilerin düşünmeye direnç göstermeleri, ortak sınav sistemi, öğretmenlerin bilgi eksiklikleri, kalabalık sınıflar ve veli baskısı gibi zorlukların bu becerinin gelişimini sınırlandırdığı belirlenmiştir. Öte yandan, matematik ve sosyal bilgiler gibi disiplinlerin yapısal özellikleri, yeni öğretim programında yer alan yöntemler ve demokratik sınıf ikliminin eleştirel düşünmenin desteklenmesinde olanaklar sağladığı sonucuna ulaşılmıştır. Elde edilen temalar doğrultusunda, eleştirel düşünmenin sınıf içi değerlendirmedeki rolüne yönelik öneriler sunulmuştur.

This phenomenological study explores the methods middle school teachers use to foster critical thinking in assessment and evaluation practices, alongside the challenges and opportunities encountered, from both teacher and student perspectives. Using purposive sampling, the study included 16 teachers from six disciplines, at public and private middle schools under the Ministry of National Education, and 15 eighth-grade students from a public school, selected via criterion sampling. Data were gathered through semi-structured individual interviews with teachers and focus group interviews with students. Content analysis revealed three main themes: assessment and evaluation, challenges, and opportunities. Teachers preferred formative assessment techniques, including open-ended questions, project assignments, questions requiring justification, and self/peer assessments, to promote critical thinking. Students noted that these methods enhanced their critical thinking skills but emphasized that exam anxiety and related biases impeded their progress. Further challenges included students’ resistance to critical thinking, the centralized exam system, teachers’ lack of knowledge, overcrowded classrooms, and parental pressure. Conversely, the structural features of disciplines like Mathematics and Social Studies, innovative curriculum approaches, and a democratic classroom environment supported critical thinking development. Based on these findings, recommendations were proposed to strengthen the role of critical thinking in classroom assessment practices.