Akademik Veri Yönetim Sistemi
PLANNING, cilt.36, sa.1, ss.185-204, 2026 (Hakemli Dergi)
Türkiye’de gemi söküm endüstrisi, görece zayıf düzenlenmiş çalışma koşulları ile çevre ve iş sağlığı ve güvenliği standartlarını (İSG) yükseltmeyi amaçlayan uluslararası düzenlemeler arasında uzun süredir devam eden gerilimlerle karakterize edilmektedir. Çevre ve İSG üzerinde yarattığı olumsuz etkiler nedeniyle 1970'lerin ortasında Haliç’ten (İstanbul) Aliağa’ya (İzmir) taşınan bu endüstri, günümüzde benzer sorunlarla Aliağa’daki faaliyetlerine devam etmektedir. Endüstrinin söz konusu bağlamı, mekân, çevre, emek ve düzenlemeler arasındaki ilişkilerin karmaşık doğasını göz önüne sererek gelişmekte olan bir ekonomik peyzajın dinamiklerini ve dönüşümünü analiz etmek için zengin bir ampirik zemin sunmaktadır. Çalışmada, Türk gemi söküm endüstrisinin tarihsel süreç içinde geçirdiği dönüşüm ilişkisel ekonomik coğrafya perspektifinden ele alınmaktadır. Bu yaklaşım, ekonomik eylemi analizin merkezine almakta; aktör ağları içinde sürekli olarak yeniden üretilen ve mekân tarafından filtrelenen bir sosyal eylem olarak kabul etmektedir. Bu bağlamda çalışma, Türk gemi söküm endüstrisinde üretim organizasyonunun firma düzeyindeki yeni mekânsal ve kurumsal gereklilikler karşısında nasıl dönüştüğünü ortaya koymak için mekân-zamansal bir odak noktası sunmayı amaçlamaktadır. Çalışma amacı doğrultusunda, nitel bir araştırma yöntemi temelinde tasarlanmış ve yerel endüstri temsilcileriyle 33 yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşme gerçekleştirilmiştir. Elde edilen bulgular, yer değiştirme ve düzenleyici çerçevedeki değişimlerin endüstri üzerindeki etkilerinin farklı zamansal ve organizasyonel katmanlarda hissedildiğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda yer değiştirme, uzun vadede yerel değer zincirini kademeli bir biçimde dönüştürüp yeni aktörlerin ortaya çıkmasının önünü açarken; düzenlemelerdeki değişimler, endüstrideki yerleşik pratiklerin görece kısa vadede yenileriyle değişmesine neden olmuştur. Firma düzeyinde mevcut pratikler büyük ölçüde yok olurken yenilerinin ortaya çıkması, firmaların değişen düzenlemelere uyum sağlama yeteneklerine bağlı olarak farklı şekillerde gözlenmiştir.
Anahtar Kelimeler: yer değiştirme, düzenleyici çerçeve, ilişkisel ekonomik coğrafya, gemi söküm endüstrisi, Haliç ve Aliağa.
The shipbreaking industry often portrays a precarious production area where environmental risks, occupational health and safety issues (OHS), and regulatory interventions intersect. The industry also provides scrap metal input that is essential to the circular economy. In Turkey, the shipbreaking industry is characterized by long withstanding tensions between relatively unregulated labour conditions and the international legislative interventions aimed towards raising environmental and OHS standards. Furthermore, this industry was relocated from Haliç (Istanbul) to Aliağa (Izmir) in the mid-1970s due to its environmental impacts and OHS issues. This context displays complex relationships between space, environment, labour, and regulations, thus providing a rich empirical basis to analyse the conditions of a burgeoning economic landscape.
To explain the local industry’s multi-scalar and multi-layered complex reality and transformation, in this paper we employ the perspective of relational economic geography. This perspective arose from a tradition in which deterministic interpretations of neoclassical models are heavily rejected and any positivist commitment to regional science is abandoned. Building upon Storper’s notion of holy trinity, relational perspective conceptualizes space as a perspective rather than a passive container. In this treatment, economic action is explicitly the main focus of analysis and primarily viewed as social action that is constantly reproduced within agentic networks and filtered by space. In this context, our study aims to provide a spatio-temporal focus to illustrate how the production organization of Turkish shipbreaking has been transformed in the face of new spatial and institutional requirements at the firm level. The lens we employ here enables us to empirically investigate the sectoral impacts of industrial relocation and the changing regulatory framework. To this end, we converge the industrial relocation literature with the relational-institutional perspectives in economic geography.
Compatible with the epistemological position of relational thinking, we designed our research in a qualitative fashion. Thirty-three in-depth interviews, in a time span of ten months, were carried out with various individuals from the local industry. These include owners and/or managers from 16 small and medium sized firms, employees of 5 ship recycling facilities, representatives of 3 non-governmental organizations, as well as 9 industry specialists. Each interview was coded using MAXQDA. In addition to the fieldwork, a wide range of secondary data has been analysed, ranging from the NGO Shipbreaking Platform and the Ministry of Transport and Infrastructure statistics to local policy-related documents, doctoral dissertations, and newsletters.
Our findings indicate that the impacts of relocation and the changing regulatory conditions on the industry are felt at different temporal and organisational layers. While the former has gradually transformed the local value chain and paved the way for the emergence of new agents, the latter was abrupt and resulted, for the most part, in the replacement of some of the old business practices with new ones. At the firm level, the death and birth of new routines are observed differently depending on the ability and willingness of firms to adapt to enacted laws.
Keywords: relocation, regulatory framework, relational economic geography, shipbreaking industry, Haliç and Aliağa.