‘Kirli’ Endüstrilerde Kurumsal Evrim: İlişkisel Kurum Yaklaşımı Çerçevesinde Kurumsal Atalet ve Yok Oluş

‘Kirli’ Endüstrilerde Kurumsal Evrim: İlişkisel Kurum Yaklaşımı Çerçevesinde Kurumsal Atalet ve Yok Oluş

Öz: Bu çalışmanın amacı, ‘kirli’ endüstriler bağlamında kurumlar, düzenlemeler ve organizasyonlar arasındaki etkileşimlerin kurumsal değişimin ötesine geçerek kurumsal atalet ve yok oluş süreçlerini nasıl ürettiğini ekonomik coğrafyadaki ilişkisel kurum yaklaşımı (İKY) çerçevesinde açıklamaktır. Bu kapsamda kirli endüstriler, zayıf ya da etkisiz düzenleyici çerçeveler altında faaliyet gösteren ve yüksek çevre ile iş sağlığı ve güvenliği riskleri barındıran söküm endüstrileri üzerinden ele alınmaktadır. Mevcut İKY literatürü büyük ölçüde iyi düzenlenmiş ve düşük riskli bağlamlara odaklanarak kurumsal evrimi artırımlı değişim süreçleri üzerinden açıklarken, bu çalışma kurumsal evrimin yalnızca kademeli uyumla sınırlı olmadığını; belirli bağlamsal koşullar altında atalet ve yok oluş süreçleriyle de şekillenebileceğini ileri sürmektedir. Bu doğrultuda analiz, Türkiye’deki iki ampirik vaka üzerinden yürütülmektedir: OSTİM (Ankara) ömrünü tamamlamış araç söküm ve Aliağa (İzmir) gemi söküm endüstrileri. Çalışma, doküman analizi ve yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmelere dayanan iki katmanlı bir nitel tasarıma sahiptir. İlk katmanda, her iki endüstriye özgü düzenleyici çerçevelerin tarihsel gelişimi incelenmiş; ikinci katmanda ise toplam 48 görüşmeden elde edilen veriler, MAXQDA yazılımı kullanılarak süreç ve örüntü kodlama döngülerine dayalı tematik analizle çözümlenmiştir. Süreç kodlama, aktörlerin eylem ve etkileşim biçimlerinin farklı dönemlerini ortaya koyarken, örüntü kodlama bu dönemlere karşılık gelen kurumsal örüntüleri belirlemiştir. Bulgular, kurumsal dinamiklerin doğrusal olmayan ve bağlama özgü süreçler aracılığıyla şekillendiğini göstermektedir. OSTİM vakası, embriyonik bir düzenleyici çerçeve altında kurumsal ataletin gündelik pratikler içinde sürekli yeniden üretilen ilişkisel bir süreç olarak nasıl kurumsallaştığını ortaya koymaktadır. Buna karşılık Aliağa vakası, artan düzenleyici baskı ve meşruiyet krizleri altında yerleşik kurumların çözülerek ortadan kalktığını göstermekte ve literatüre ‘geçici olarak tükenmiş failler’ olarak kavramsallaştırılan yeni bir faillik türü kazandırmaktadır. Çalışma, İKY literatürüne iki özgül katkı sunmaktadır. İlk olarak, kirli endüstrilerde kurumsal evrimin artırımlı değişimden ziyade atalet ile yok oluş arasında şekillenen ikili bir yörünge izlediğini ileri sürmektedir. İkinci olarak, geçici olarak tükenmiş failler kavramsallaştırması aracılığıyla kirli endüstrilerde aktörlerin dönüşüm yaratma kapasitelerinin nasıl sınırlandığını ortaya koymaktadır. 

Anahtar kelimeler: Kurumsal atalet, kurumsal yok oluş, kirli endüstriler, ilişkisel kurum yaklaşımı, ekonomik coğrafya